مصطفی قاسمیان، رها؛ در سالی که حدود ۳ هفته از پایان آن گذشته، سازمان صداوسیما مانند ادوار گذشته، سریالهای جدید پرشماری را روی آنتن فرستاد که در کل سال، بیش از ۹۰۰ قسمت مجموعه داستانی را شامل میشد و از این لحاظ، با اختلافی چند برابری، گوی سبقت را از پلتفرمهای نمایش خانگی ربود. اگرچه تعدادی از این آثار از نظر کیفی مورد قبول تماشاگران رسانه ملی نبود و نتوانست بسیاری را راضی کند، اما در میان آنها، محصولات با کیفیتی هم یافت میشد که مخاطب قابل قبولی را پای تلویزیون نشاند. این گزارش مروری بر کارنامه رسانه ملی در زمینه سریالهای داستانی در سال ۱۴۰۴ دارد.
۳۰ سریال، شبی ۲.۵ قسمت
در طول سال ۱۴۰۴، در مجموع ۳۵ سریال جدید تلویزیونی روی آنتن شبکههای مختلف تلویزیون رفت که از این تعداد ۳۰ عنوان در همین سال آغاز شد و به پایان رسید، ۳ اثر «ذهن زیبا»، «با عرض معذرت» و «بیمرز» که در آخرین روزهای سال ۱۴۰۳ آغاز شده بودند، در سال ۱۴۰۴ به پایان رسیدند. دو مجموعه «اسباب زحمت» و «بهارشیراز» نیز با اعلام عزای عمومی نیمهکاره ماندند.
مجموعه این آثار ۹۰۶ قسمت داشتند که نشان میدهد رسانه ملی به طور میانگین در هر شبانهروز حدود ۲.۵ قسمت سریال داستانی جدید روی آنتن برده. به شکلی جالب، سهم شبکههای اصلی یک، دو و سه از لحاظ تعداد عناوین تقریبا مساوی بود؛ تا جایی که شبکههای یک و دو در این سال هرکدام ۱۰ سریال جدید آغاز کردند و شبکه سه ۹ مجموعه جدید را شروع کرد. جالب آن که شبکههای یک و دو هرکدام یک اثر کمدی روی آنتن داشتند که با شروع جنگ رمضان، نیمهکاره ماند و به پایان نرسید تا هر سه شبکه اصلی در پخش ۹ سریال کامل عملکردی مشابه داشته باشند.
سه شبکه نیز هرکدام تنها یک سریال روی آنتن بردند: افق «مشاور ۲» را پخش کرد، نسیم «با عرض معذرت» را به آنتن سپرد و سلامت «نرسیده به وصال» را در جدول پخش داشت.
در میان این آثار، ۴ مجموعه «دوقلوها» با ۸۰ قسمت، «ناریا» با ۵۸ قسمت، «بهارشیراز» با ۵۴ قسمت و «الگوریتم» با ۵۱ قسمت طولانیترین سریالها بودند و جالب آن که نیمی از این آثار روی آنتن شبکه دو رفته و نیمی از این محصولات به تهیهکنندگی یک چهره (ابوالفضل صفری) ساخته شده است. کوتاهترین سریالها نیز شامل «جایی برای همه» با ۱۱ قسمت، «دستچین» با ۸ قسمت، «بیمرز» و «مرز» با ۶ قسمت (۵ قسمت پخششده در سال ۱۴۰۴) بودند.
نکته قابل تامل آن که بر اساس سیاستهای رسانه ملی خصوصا سیاست پخش روتین آثار، قالب مینیسریال بخش بسیار اندکی از مجموعههای پخششده را تشکیل داده و در اغلب موارد برای پر کردن آنتن در ایام مناسبت مذهبی مانند دهه اول محرم و شبهای قدر استفاده شده است؛ اتفاقی که چه بسا از جمله دلایل روایت کند و کشدار شمار زیادی از سریالهاست که به قدر ۱۰ یا ۱۵ قسمت قصه دارند، اما میبایست به استاندارد معمول رسانه ملی در پخش ۳۰ قسمتی برسند.
کیفیت پایینتر از ۱۴۰۳، با یک فوق ستاره
به خلاف سال ۱۴۰۳ که شمار محصولات خوب و پربیننده تلویزیون، آمار قابل قبولی داشت و به نزدیکی انگشتان دو دست میرسید، در سال ۱۴۰۴ این اتفاق نیفتاد و به طور کلی، آثار خوب کمتر بود. در عین حال، تنها یک اثر بسیار پرمخاطب سیما در این سال، از همه سریالهای سال ۱۴۰۳ عملکرد بهتری داشت: «پایتخت ۷» که چه بسا میتوانست مانند آثار مهم دهههای قبل، «خیابانخلوتکن» لقب گیرد. حجم توجهات به این اثر، از طرفی نشان داد رسانه ملی در صورت پخش محتوای باکیفیت، میتواند جایگاهی بالاتر از حد کنونیاش داشته باشد و از سوی دیگر، این گمانه را ثابت کرد که برخی از محصولات نمایشدادهشده در این سال، در حد و اندازههای آنتن تلویزیون ملی ایران نبوده است.
پس از فصل هفتم مجموعه «پایتخت»، ۸ سریال «پسران هور»، «مهمانکشی»، «ناریا»، «اسباب زحمت»، «شیشماهه»، «الگوریتم»، «یزدان» و «ساهره» قرار گرفتند که با حجم قابل قبولی از مخاطب روی آنتن رفتند؛ اگرچه برخی مثل «مهمانکشی» و «شیشماهه» به رغم شمار متوسط مخاطب، با انتقاداتی مواجه شدند و به قدر انتظارات، رضایت تماشاگران را جلب نکردند.
در مقابل این محصولات، بیش از ۲۰ سریال دیگر تلویزیون (معادل بیش از ۶۰ درصد آثار) بینندگان نسبتا کم یا کمی داشتند که بعید است بتوان آنها را موفق معرفی کرد. این ضعف محسوس در حجم مخاطب در اکثر آثار نمایشی، زنگ خطری برای برنامهریزان رسانه ملی محسوب میشود؛ چراکه افت مرجعیت سرگرمی تلویزیون میتواند ابعادی بزرگتر از مسائل فرهنگی و رسانهای داشته باشد.
برخی از سریالهای این دسته آخر مانند «جایی برای همه» و «حکایتهای کمال ۲» به اندازهای کمکیفیت ظاهر شدند که به سختی میتوان حتی تولید آنها را فاقد توجیه کافی دانست؛ چه رسد به پخش از شبکههای سراسری و اصلی.
سوژههای اولویتدار در صدر
از لحاظ موضوعی، سال ۱۴۰۴ را میتوان سال غلبه سیاست پیروی از خطوط سبز به جای پرهیز از خطوط قرمز دانست. این سیاست کلان که از اوایل دوران مدیریتی جدید رسانه ملی و بر اساس سخنان صریح پیمان جبلی رییس سازمان در دستور کار قرار گرفت، بنا بود روند کلی تولیدات تلویزیون را به سوی سوژههایی سوق دهد که در راستای ایدههای کلان حاکم بر کشور باشد؛ مسائلی نظیر ترویج معنویت، روحیه مقاومت و سیاست فرزندآوری در مخاطب، افشای خیانتهای منافقین و نمایش حماسههای جنگ تحمیلی و اشراف امنیتی.
بر همین اساس نزدیک به ۲۰ عنوان از سریالهای تلویزیون در سال ۱۴۰۴ که افزون بر نیمی از این محصولات را شامل میشود، با موضوعاتی نظیر تاریخ مبارزات انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، مضامین معارفی و مذهبی، ارزشهای خانواده، فرزندآوری و تقبیح سقط جنین روی آنتن رفتند و به شکلی جالب، ۳ عنوان مجموعه داستانی به زندگی و نقش روحانیت در جامعه میپرداختند.
در این میان شمار قابل توجهی از آثار نیز با توجه به سیاست تمرکززدایی رسانه ملی، در استانها به تولید رسیدند یا فضای خارج از پایتخت را بازنمایی میکردند که از جمله آنها میتوان به «پایتخت ۷»، «بهارشیراز»، «ساهره»، «بادار»، «دستچین»، «مجاور بهشت»، «دشتستان»، «روزی روزگاری آبادی» و «جایی برای همه» اشاره کرد. برخی از این محصولات با عوامل پایتختنشین در استانها به تولید رسیدند و برخی دیگر، بیشتر از عوامل استانی استفاده کردند. تنها یک سریال نیز اساسا توسط صداوسیمای استانی تهیه و تولید شد.
از مجموعه آثار تلویزیونی ۱۴۰۴ با سوژههای اولویتدار، معدودی مانند «عملیات مهندسی»، «مرهم» و «پسران هور» باکیفیتتر از آب درآمدند و شمار قابل توجهی مانند «جایی برای همه»، «آلا»، «مشاور ۲»، «حکایتهای کمال ۲»، «صفر ۲۴»، «مهمانکشی» به جای موفقیت، شکست را رقم زدند و نتوانستند مضامین والای اثر را به خوبی منتقل کرده و به اهداف طراحیشده دست پیدا نکردند.
نکته مهمی که تحلیل را برای کارشناسان دشوار کرده، بیمیلی کنونی به انتشار نتایج نظرسنجیهای مرکز تحقیقات صداوسیما درباره میزان بیننده سریالهای تلویزیون است که باعث شده طی سالهای اخیر، دادههای آماری اندکی از توفیق واقعی این آثار در میان تماشاگران وجود داشته باشد و جز برخی آثار موفقتر پخششده در نوروز یا ماه رمضان، میزان بیننده باقی محصولات تلویزیون در دسترس ناظران قرار ندارد.
نسبت آثار پرهزینه و جمعوجور
از لحاظ ژانری، حدود ۴۰ درصد مجموعههای تلویزیونی سال ۱۴۰۴ را آثار کمدی تشکیل میدادند و حدود ۶۰ درصد آنها درام بودند. با این حال از میان این تعداد، به زحمت میتوان محصولات قابل توجهی مانند «پایتخت ۷» و «دشتستان» یافت که از استانداردهای مناسبی برخوردار باشند و در مقابل، محصولات ناموفقی مثل «حکایتهای کمال ۲» و «روزی روزگاری آبادی» به راحتی یافت میشود.
۱۰ اثر معادل تقریبا ۳۰ درصد سریالهای سال ۱۴۰۴، محصولاتی محسوب میشوند که به علت ژانر تاریخی یا دفاع مقدسی، حضور گروه گرانتر بازیگران و ابعاد بزرگتر تولید، پرهزینهتر از سایر آثارند: «پسران هور»، «مهمانکشی»، «ناریا»، «پایتخت ۷»، «شیشماهه»، «صفر ۲۴»، «دو نیمه ماه»، «قول مردونه»، «عملیات مهندسی» و «یزدان».
در مقابل، ۷ سریال «دستچین»، «جایی برای همه»، «دوقلوها»، «لمندگان»، «نرسیده به وصال»، «مشاور ۲» و «با عرض معذرت» با هزینههای کمتری به تولید رسیدهاند. ۴ مجموعه «جایی برای همه»، «مشاور ۲»، «نرسیده به وصال» و «دوقلوها» داستانی اپیزودیک داشتند و تنها یک سریال «با عرض معذرت» در شبکه نسیم، به صورت آیتمی ساخته شده بود.
سیمافیلم و سیمرغ تامینکنندگان اصلی
در سال ۱۴۰۴، بار اصلی تولیدات سریالی پخششده روی دوش دو مرکز سیمافیلم و سیمرغ به عنوان مراکز اصلی سریالساز زیرمجموعه معاونت سیما بود که به ترتیب با ۱۵ اثر و ۹ اثر بیشترین تولیدات را روانه آنتن تلویزیون کردند.
به خلاف سالهای گذشته که گروههای فیلم و سریال شبکههای سیما، عاملیت اصلی را در تولید سریالها داشتند، دو مجموعه داستانی پخششده در این سال، در شبکههای سیما تولید شد که «نرسیده به وصال» سهم شبکه سلامت و «جانان» محصول گروه خانواده شبکه دو بود.
دو مجموعه «ناریا» محصول معاونت برونمرزی و «مجاور بهشت» محصول معاونت امور استانها نیز دیگر سریالهای رسانه ملی در خارج از معاونت سیما لقب گرفتند.
در نهایت ۵ عنوان نیز خارج از تلویزیون به تولید رسید و برای پخش به رسانه ملی واگذار شد: دو سریال «پسران هور» و «بوقچی» در سازمان سینمایی سوره، مجموعه «آلا» در موسسه اندیشه شهید آوینی، سریال «مشاور ۲» در موسسه فرهنگی امام روحالله(ع) و مجموعه «یزدان» در مرکز ارتباطات شهرداری تهران.
در مقابل، برخی از دیگر ارگانهای تولیدکننده فیلم و سریال نظیر بنیاد شهید و امور ایثارگران، سازمان هنری-رسانهای اوج و موسسه ناجی هنر در سال ۱۴۰۴ تولیدات جدیدی روی آنتن تلویزیون نداشتند.
