عطیه محلوجی، رها؛ جشنواره ملی فیلم فجر، بهعنوان بزرگترین رویداد سینمایی کشور، میتواند فرصت مهمی برای دیدهشدن و ارزیابی منصفانۀ فیلم کوتاه هم باشد؛ فرصتی که در عمل، همواره بهسادگی فراهم نشده است. در طول سالها، بحث دربارۀ فیلم کوتاه در فجر پیش از آنکه به کیفیت و سازوکار نمایش برسد، بر سر اصل حضور یا عدم حضور آن متوقف مانده است. امسال نیز در دورۀ چهل و چهارم، فیلمهای کوتاه در سالن شمارۀ ۳ پردیس ملت و خانۀ هنرمندان به نمایش در میآید. در این گزارش، نگاهی داریم به وضعیت نمایش فیلمهای کوتاه در پردیس ملت و حواشی پیرامون آن در چهل و چهارمین دورۀ جشنوارۀ ملی فیلم فجر.
سهم «فیلم کوتاه» چیست؟
فیلم کوتاه، باوجود فرازوفرودهای مداوم در تاریخ سینمای ایران، همچنان یکی از شاخصهای مهم سنجش وضعیت سینمای کشور به شمار میرود؛ قالبی که هم سکوی رشد و پرورش فیلمسازان جوان بوده و هم برای گروهی از فیلمسازان، رسانهای مستقل باهویت و منطق بیانی خاص خود محسوب میشود. بااینحال، پرسش اصلی همچنان پابرجاست: این فیلمها که در سطح جهانی و جشنوارههای معتبر بینالمللی جایگاهی جدی دارند، در سینمای ملی ایران چه زمانی قرار است بهدرستی دیده شوند؟ از همان سالهای نخست برگزاری جشنوارۀ فیلم فجر، فیلمهای کوتاه با حضور فیلمسازان جوان و خوشقریحه، در کنار آثار بلند کارگردانان نامآشنا به نمایش درآمدند و بخشی از تصویر کلی سینمای ایران را شکل دادند.
بودن یا نبودن!
باگذشت زمان و بهمنظور حمایت هدفمند از این قالب، جشنوارهای تخصصی برای فیلم کوتاه شکل گرفت تا امکان نمایش و قضاوت متمرکزتری فراهم شود. همین اتفاق اما بهتدریج زمینهساز طرح این دیدگاه شد که باوجود جشنوارهای مستقل، ادامۀ حضور فیلم کوتاه در جشنوارۀ فیلم فجر ضرورتی ندارد؛ دیدگاهی که در نهایت به حذف این بخش از جشنواره انجامید. این حذف البته چندان دوام نیاورد و پس از چند سال، بخش فیلم کوتاه دوباره به جشنواره بازگشت؛ بازگشتی که بیش از آنکه پایان یک مناقشه باشد، آغاز بحثی تازه دربارۀ جایگاه، نحوه نمایش و سیاستهای حمایتی از این قالب بود. بسیاری از فیلمسازان فعال فیلم کوتاه، بر لزوم اصلاح این نگاه و بازنگری جدی در سیاستهای جشنواره تأکید دارند.
کسی اینجا هست؟
در کنار این مباحث، مسئله استقبال مخاطبان از نمایش فیلمهای کوتاه در جشنواره نیز قابلتأمل است. فیلمهای کوتاه در پردیس ملت ــ محل حضور رسانهها و منتقدان ــ به نمایش درمیآیند؛ بااینحال، میزان استقبال حتی در میان همین مخاطبان تخصصی نیز پایین است. کافی است دقایقی مقابل سالن شماره ۳ پردیس ملت بایستید؛ سالنی که گاه شمار تماشاگرانش به تعداد انگشتان یکدست هم نمیرسد و حتی مخاطب اتفاقی نیز بهندرت گذرش به آن میافتد. گاهی حتی خبرنگاران و منتقدان جوان، از سر شتاب، بهاشتباه وارد این سالن میشوند و تازه پس از نشستن متوجه میشوند مقصدشان جای دیگری بوده است. این کماقبالی، البته پدیدهای دور از انتظار نیست. همزمانی نمایش فیلمهای کوتاه با سانسهای آثار بلند، جداسازی سالنها و نبود برنامهریزی هدفمند برای جذب مخاطب، همگی در تشدید این وضعیت نقش دارند. فیلم کوتاه، قالبی با منطق، ریتم و مخاطب خاص خود است و جدیگرفتن آن، مستلزم نگاه حرفهایتر، شکلگیری نقد تخصصی و حضور فعال رسانههایی است که این حوزه را به طور مستمر و با نگاهی ویژه دنبال کنند. تنها در چنین شرایطی است که مخاطب نیز بهتدریج با آداب تماشای این قالب آشنا میشود.
جشنواره «تهران» مستقل از «فجر» است
سعید نجاتی، فیلمساز باسابقۀ فیلم کوتاه و برندۀ سیمرغ بلورین بهترین فیلم کوتاه در سی و هشتمین دورۀ جشنواره فیلم فجر برای فیلم «دابر»، با اشاره به سالهای حذف این بخش در مصاحبه با خبرنگار «رها» گفت: «برخلاف تصوری که سالها پیش وجود داشت و گفته میشد بازگشت فیلم کوتاه به جشنوارۀ فیلم فجر اعتبار جشنوارۀ فیلم کوتاه تهران را زیر سؤال میبرد، تجربه نشان داد این نگرانی درست نبود. این تصمیم یکبار اجرا شد و دیدیم که این دو جشنواره هر کدام جایگاه مستقل خودشان را دارند و حذف از یکی به غنای دیگری کمکی نمیکند.»
او همچنین تأکید کرد: «جشنوارۀ فیلم فجر ویترین وقایع یکساله سینمای ایران است و حضور فیلم کوتاه در این ویترین، به دیدهشدن و رشد این قالب کمک جدی میکند.» نجاتی در ادامه با تأکید بر گسترۀ مفهوم سینمای ایران گفت: «وقتی از سینمای ایران حرف میزنیم، منظور فقط «سینمای بلند» نیست؛ سینمای ایران مجموعهای متنوع از قالبهاست که فیلم کوتاه بخش جداییناپذیر آن است.»
چهل و چهارمین دورۀ جشنواره فیلم فجر، با همۀ قوتها و ضعفها در انتخاب، زمانبندی و اختصاص سالن به فیلمهای کوتاه، در حال برگزاری و در میانۀ راه است. بااینحال، پرسش اصلی همچنان باقی است: کشوری که چند هزار هنرجوی فیلمسازی دارد و بخش قابلتوجهی از آنها مسیر حرفهای خود را از فیلم کوتاه آغاز میکنند، تا چه اندازه حاضر است در مهمترین ویترین سالانۀ سینمای خود، نگاهی جدیتر و منسجمتر به این قالب داشته باشد؟