مصطفی قاسمیان؛ رها: جشنواره فیلم فجر که حالا به چهل و چهارمین دوره خودش رسیده است، در دهه ۱۴۰۰ مسیری پرفرازونشیب را پشت سر گذاشت؛ از ادغام و تفکیک بخشهای ملی و جهانی تا تداوم حضور فیلمسازان تازه، حواشی غیرسینمایی و البته تغییرات سهم ژانرها در جشنواره. مرور این ۴ دوره نشان میدهد که این رویداد با همه ضعفها و حاشیهها، همچنان یکی از مهمترین میدانهای معرفی استعدادهای تازه و شکلگیری جریانهای سینمایی در ایران بوده است.
دوره چهلم؛ ادغام بحثبرانگیز و ظهور نسل تازه
جشنواره فجر در حالی به چهلمین دوره خود رسید که با تصمیم مدیران جدید سازمان سینمایی، رویداد بهمنماه پس از ۵-۶ سال بار دیگر با جشنواره جهانی فیلم فجر ادغام شد و پیشوند «بینالمللی» گرفت؛ تصمیمی که موافقان و مخالفانی داشت و البته نتوانست واقعاً بینالمللی شود و با رویداد ملی سالهای قبل تفاوت چندانی نداشت. در این دوره، روند ظهور نسل تازهای از فیلمسازان جوان ادامه یافت و جشنواره به محلی برای دیده شدن آثاری چون «علفزار» کاظم دانشی، «ملاقات خصوصی» امید شمس و «برف آخر» امیرحسین عسگری تبدیل شد؛ فیلمهایی که نام سازندگانشان را بر سر زبانها انداخت. در عین حال، ستاره شاخص این دوره هادی حجازیفر بود که با «موقعیت مهدی» بهعنوان نخستین تجربه کارگردانیاش در سینما، تحسین گسترده منتقدان را برانگیخت و بیشترین جوایز را از آن خود کرد. چند فیلم غیرکمدی این دوره در اکران عمومی سالهای بعد موفق شدند و حتی مثل «علفزار» سرآغاز یک جریان سینمایی لقب گرفتند. با این همه، حذف جایزه بهترین فیلم از نگاه تماشاگران که حاشیهای پررنگ بر چهلمین جشنواره فجر انداخت، نقطه تاریک این دوره بود که سایهاش تا دو سال بعد همچنان بر سر جشنواره قرار داشت.
دوره چهلویکم؛ فجر در سایه حواشی اجتماعی
چهل و یکمین دوره جشنواره فیلم فجر مدتی پس از ناآرامیهای خیابانی برگزار شد، تحتتأثیر حواشی غیرسینمایی قرار گرفت، اما باز هم محل نمایش آثار قابلتوجهی مثل «سینما متروپل»، «اتاقک گلی»، «در آغوش درخت»، «جنگل پرتقال»، «شماره ۱۰»، «غریب» و «چرا گریه نمیکنی؟» بود و البته فیلمسازان تازهای مثل آرمان خوانساریان، محمد عسگری، لیلی عاج و بابک خواجهپاشا را به سینمای ایران معرفی کرد. در این دوره برای اولینبار، یک پویانمایی بلند سینمایی در رشتههای متعددی داوری و نامزد شد و حتی به نامزدی سیمرغهای بهترین فیلم و بهترین فیلمنامه دست یافت. از جمع آثار این دوره، فیلمهایی مثل «غریب» و «کتچرمی» در اکران عمومی به موفقیتهایی دست یافتند، اما گل سرسبدشان همان پویانمایی «بچهزرنگ» بود که نزدیک به ۲ میلیون تماشاگر جلب کرد و همه رکوردهای سینمای انیمیشن ایران را شکست.
دوره چهلودوم؛ بازگشت تنوع ژانری
در چهل و دومین دوره، جشنواره فیلم فجر بار دیگر ویترینی از آثار قابلاعتنا بود که از جمله آنها، آثاری چون «آبی روشن»، «احمد»، «پرویز خان»، «تابستان همان سال»، «صبحانه با زرافهها»، «مجنون»، «باغ کیانوش»، «ظاهر» و «ببعی» توجه منتقدان و مخاطبان را به خود جلب کردند. همزمان، حضور کارگردانان تازهنفسی مانند علی ثقفی، جواد عزتی، مهدی شامحمدی و رضا کشاورز حداد، نوید تداوم جریان جوانگرایی در سینمای ایران را داد. نکته قابلتوجه این دوره، تنوع چشمگیر ژانری بود؛ از کمدی و اکشن-کمدی گرفته تا تاریخی، فانتزی، ورزشی، بیوگرافی، جنگی، دادگاهی، جاسوسی و حتی ژانر فاجعه. این تنوع که پس از سالها دوباره در فجر دیده شد، در دوره بعد نیز ادامه یافت و گفته میشود در دوره چهل و چهارم نیز وجود دارد. در عین حال حضور یک فیلم بسیار ضعیف و یک اثر ناقص، از جمله نقاط منفی این دوره به شمار میرفت. از منظر اکران، بخشی از موفقیت گیشهای فیلم «بیبدن» بیتردید از حضورش در چهل و دومین جشنواره فیلم فجر و حتی حواشی پیرامون آن تأثیر گرفت و این رویداد در مورد «ببعی» نیز نقش مؤثری در جلب مخاطب ایفا کرد.
دوره چهلوسوم؛ پر از فیلم خوب و بد!
در چهلوسومین دوره جشنواره فیلم فجر که بار دیگر با تفکیک بخش ملی از جشنواره جهانی برگزار شد، مجموعهای از آثار قابل توجه مانند «اسفند»، «بچه مردم»، «بازی را بکش»، «شمال از جنوب غربی»، «زیبا صدایم کن»، «رها»، «موسی کلیمالله: بهوقت طلوع»، «خدای جنگ»، «چشم بادومی»، «ناتور دشت»، «پسر دلفینی ۲» و «سونسوز» به نمایش درآمد که این دوره جشنواره را به یکی از بهترین ادوار این رویداد از منظر تعداد فیلم خوب تبدیل کرد؛ هرچند حضور تعداد قابلتوجهی فیلم پایینتر از متوسط، اجازه نداد تصویر کلی مثبتی از این رویداد شکل گیرد. در این میان، ظهور فیلمسازان اولی مانند محمود کریمی که با «بچه مردم» به گل سرسبد چهرههای جدید تبدیل شد، در کنار ابراهیم امینی و حسام فرهمند، از نکات امیدوارکننده این دوره به شمار میرفت. یکی از اتفاقات بهیادماندنی این دوره، طراحی بخش ویژه و نمایش آثار پشت خط مانده سالهای گذشته نظیر «رکسانا»، «پیرپسر»، «لاکپشت» و «غریزه» بود که به رفع توقیف این فیلمها انجامید؛ هرچند صادر نشدن مجوز نمایش «قاتل و وحشی» حمید نعمتاله، حسرتی جدی بر جا گذاشت. در بررسی فجر چهل سوم باید به نمایش نیمهشبی «پیرپسر» و واکنشهای گسترده به آن نیز اشاره کرد که بیتردید نقش تعیینکنندهای در فروش چشمگیر این فیلم در اکران عمومی داشت.