مریم قاضیزاده، رها؛ تماشای محصولات نمایشی عرضهشده در پلتفرمهای خانگی حالا یکی از گزینههایی است که بسیاری از خانوادههای ایرانی برای ساعتها و روزهای فراغت هفتگی خود و گذران دورهمیهایشان انتخاب میکنند. فارغ از اینکه برای یک فیلم ۹۰ دقیقهای و یا تک قسمت از یک سریال باید از هفت خان تبلیغات گاه و بیگاه بگذریم و تازه اگر خوش شانس باشیم یکباره درست جایی که در عمق داستان غرق شدهایم تبلیغی وسط نپرد و ذهنمان را بهم نریزد! در این تجربه اما آنچه در ماههای اخیر بهصورت ویژه جلبتوجه میکند، تبلیغ برندی معروف بر پایه یکی از ترندترین آهنگهای این روزهای جهان است.
کم هم نیستند نوجوانان نسل تازه که در مواجهه با این تبلیغات زیر لب زمزمه میکنند: «پس بالاخره با این آهنگ هم تبلیغ ساختند!» همین نگاه جرقهای شد تا سراغ بررسی و واکاوی جریانی برویم که منتهی به ساخت تعداد قابلتوجهی از تبلیغات داخلی برپایه آهنگهای روز دنیا شده است، کاری که هرچند در نقاط مختلف دنیا هم رواج دارد ولی اما و اگرهای نمونه داخلی آن بیشتر از چیزی است که بتوان بهراحتی از کنار آن گذشت و در رأس همه آنها رعایت حق کپیرایت و نادیده گرفتن قوانین مربوط به آن است.
آهنگهایی که تبلیغ میشوند
در نخستین گام برای اینکه بدانیم کدام برند با چه آهنگی تبلیغ ساخته، گشتی در تبلیغات زدیم و نتیجه این گشت و گذار به فهرستی قابلتأمل از نمونههای متعدد رسید. البته نمیتوان نتیجه این جستجوی کوتاه را دربرگیرنده تمام تبلیغاتی که به این سبک ساخته شدهاند دانست و به طور حتم تعداد از آنچه در زیر میخوانید بیشتر است اما این لیست، نمونه خروار است؛
کتابهای کنکور کلاسینو با آهنگ «Bloody Mary» از لیدی گاگا
ماءالشعیر باربیکن با آهنگ «فوق العاده» از سیجل، سامی بیگی و لیتو
خیارشور بدر با آهنگ «Bleaver» از Imagine Dragones
مایع لباسشویی هوم کر با آهنگ «Shape of you» از اد شیرن
اسنک بادام زمینی چاکلز با آهنگ «دینامیت» از B.T.S
نوشیدنی هیدی با آهنگ «Another Love» از Tom Odell
کیک درنا با آهنگ «دینامیت» از B.T.S
غذاهای آماده هانی با آهنگ «عزیزم» از اد شرین
ترشی بدر با آهنگ «Calm down» از رما و سلنا گومز
اشی مشی با آهنگ «عزیزم» از اد شرین
دلاتو با آهنگ «Shape of you» از اد شیرن
و البته تبلیغ جوایز بانک ملت با ایده از موزیک ویدئوی جنیفر لوپز!
حق کپیرایت؛ بودن یا نبودن؟
شاید در نگاه نخست بکارگیری آهنگهای خارجی به روز دنیا در تبلیغات داخلی بسیار جذاب و خلاقانه به نظر برسد اما آنچه از منظر این سلسله گزارش مورد بررسی قرار گرفته، حقوق مادی و معنوی آثاری است که از آنها استفاده شده است.
«کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری» که به اختصار کنوانسیون برن شناخته میشود، یک معاهده بینالمللی در خصوص حق تکثیر و حق مؤلف است که اولین بار در سپتامبر سال ۱۸۸۶ (شهریور ۱۲۶۵ شمسی) تصویب شد. کنوانسیون برن کشورهای امضاکننده را (که در متن معاهده به نام «کشورهای عضو اتحادیه» شناخته شدهاند) ملزم میکند که آثار پدیدآورندگان سایر کشورهای امضاکننده را همچون آثار پدیدآورندگان تبعه خود مورد حمایت کپیرایت قرار دهد. هرچند ایران متأسفانه در این کنوانسیون عضویت ندارد اما بر اساس نص صریح قانون حمایت از حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان مصوب ۱۳۴۸ در ایران، تمامی آثار موسیقی با کلام و بدون کلام مشمول قانون کپیرایت میشوند و رعایت حقوق پدیدآورنده شامل انحصار در نشر، پخش، اجرای اثر و استفاده از آن در امور تبلیغاتی و بازرگانی لازمالاجرا است و استفاده از این آثار در تبلیغات نیاز به اجازه صاحب اثر دارد.
همچنین در ماده ۱۰ و ۱۱ آییننامه تبلیغات بازرگانی صداوسیما مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۸۱ گفته شده: استفاده از آثار موسیقی، فیلم، عکس، صدا یا هر نوع اثر هنری در تبلیغات باید با رعایت حقوق صاحبان اثر و قوانین مربوط صورت گرفته و مسئولیت حقوقی هرگونه نقض حق مؤلف در تبلیغات بر عهده سفارشدهنده و تولیدکننده آگهی است.
مروریبر این قوانین نشان میدهد در همه جای دنیا لازمه استفاده از آثار موسیقی بیکلام و باکلام کسب اجازه از پدید آورنده اثر است. حتی در مواردی مثل پرونده شکایت امینم از حزب ملی نیوزیلند مبنیبر اینکه این حزب در یک تبلیغ انتخاباتی از موسیقی شبیه به آهنگ «Lose Yourself» این خواننده استفاده کرده است، دادگاه تشخیص داد که نسخه sound-alike یا شبیه آهنگ هم میتواند نقض حق باشد و استفاده از یک آهنگ حتی اگر به صورت مستقیم نبوده اما شباهت زیادی به نسخه اصلی داشته باشد، ناقض حق کپی رایت است.
با همه این توضیحات چیزی که به نظر می رسد، از قرار خیال سازندگان تبلیغات در کشور راحت است که نه ایران عضو کنوانسیون برن بوده که ملزم به رعایت حقوق کپیرایت آثار خارجی باشد و نه اینکه به طور حتم سلنا گومز، اد شرین و باقی خوانندگان خارجی پیگیر تبلیغات ایرانی هستند که بخواهند برحسب اتفاق به تبلیغاتی که با آهنگهایشان ساخته شده بربخورند و به این نتیجه برسند که باید برای احقاق حق خود پای سازندگان این تبلیغات را به دادگاه بکشانند.
از این رو در گزارشهای بعدی از این مجموعه گزارش، به بررسی خلاءهای قانونی، بایدها و نبایدهای استفاده از آثار هنری در تبلیغات پرداخته میشود.