محمدرضا کاظمی، رها: سینمای دفاع مقدس ژانری مهم و البته اختصاصی در سینمای ایران است، ژانری که با فیلمهای معمول «جنگی» در سینمای جهان تفاوت دارد و مفاهیم انسانی و ظلمی که در حق مردم ایران شد در این فیلمها بیشتر به چشم میآید.
در طول دهههای اخیر فیلمسازان ریز و درشت زیادی به سینمای دفاع مقدس پرداختند و ما آثار زیادی با این محوریت در سینما داشتیم، اما این ژانر محبوب همچنان نخبه پرور است و بسیاری از چهرههای جدید و سینماگران نوپا نیز با ساخت یک فیلم دفاع مقدسی، به فضای رسمی فیلمسازی ورود میکنند.
در گزارش پیش رو مروری داریم بر مهمترین فیلمهای دفاع مقدسی تولید شده در چهار سال اخیر، فیلمهایی که هرکدام حال و هوای خاص خود را دارند و اکثرشان حضور موفقی در جشنواره فیلم فجر، به عنوان مهمترین رویداد سینمایی کشور داشتند. البته در این فهرست فیلمهای کمدی مثل «صددام» و «زودپز» که داستان آنها در زمان جنگ میگذشت یا آثاری مثل «باغ کیانوش» که بیشتر حال و هوایی نوجوانانه داشت قرار ندارد. «پیشمرگ» هم با وجود اینکه قصه یکی از قهرمانان جنگ را روایت میکرد، اما چون بستر داستان در سالهای ابتدایی دهه هفتاد بود، در این فهرست قرار نگرفت.
دسته دختران | ۱۴۰۰
کارگردان: منیر قیدی
تهیهکننده: محمدرضا منصوری
بازیگران: نیکی کریمی، پانتهآ پناهیها، هدی زینالعابدین، فرشته حسینی و صدف عسگری گروه بازیگران این فیلم بودند که از میان آنها حسینی توانست دیپلم افتخار بخش بهترین بازیگر نقش مکمل زن را به دست آورد.
محصول: بنیاد سینمایی فارابی، سازمان سینمایی سوره
زاویه نگاه به دفاع مقدس: منیر قیدی در این فیلم تمرکز ویژهای بر نقش زنان در دفاع از مرزهای کشور در روزهای نخستین جنگ دارد، موضوعی کمتر برجستهشده در آثار مرسوم که برای نخستین بار توجهات را به سمت رزمندگان زن حاضر در جنگ معطوف کرد.
میزان موفقیت: نمایش فیلم «دسته دختران» در جشنواره فیلم فجر با نقدهای اکثرا مثبتی مواجه شد، اگرچه این فیلم مخالفانی هم داشت که معتقد بودند سوژه جذاب آن به خوبی پرداخته نشده است. در نهایت فیلم منیر قیدی در ۷ بخش جشنواره چهلم نامزد دریافت سیمرغ شد که در نهایت سیمرغ بهترین جلوههای بصری را کسب کرد.
نکته شاخص: تمرکز روایی روی زنان رزمنده شهری مهمترین ویژگی این اثر است.
موقعیت مهدی | ۱۴۰۰
کارگردان: هادی حجازیفر
تهیهکننده: حبیبالله والینژاد
بازیگران: هادی حجازیفر در این فیلم نقش شهید مهدی باکری را ایفا کرده و برادرش وحید نیز نقش شهید حمید باکری را به تصویر کشیده است. ژیلا شاهی و روحالله زمانی نیز از دیگر بازیگران مهم این اثر هستند که هردو برای بازیهایشان نامزد دریافت سیمرغ شدند.
محصول: سیما فیلم، بنیاد فرهنگی روایت فتح
زاویه نگاه به دفاع مقدس: «موقعیت مهدی» اثری بیوگرافیک از شهید مهدی باکری با تمرکز بر کنشهای رهبری، رابطهٔ او با همرزمان، خانواده و جایگاهش در عملیاتهای حساس است.
میزان موفقیت: یکی از مهمترین آثار به نمایش درآمده در جشنواره چهلم فیلم فجر، نخستین فیلم هادی حجازیفر در مقام کارگردان بود. اثری که در ۱۴ بخش نامزد دریافت سیمرغ شد و در اختتامیه ۵ جایزه را از آن خود کرد.
نکته شاخص: مینی سریال ۷ قسمتی از این فیلم با عنوان «عاشورا» در مرداد ۱۴۰۲ از شبکه یک سیما به نمایش درامد.
۲۸۸۸ | ۱۴۰۰
کارگردان: کیوان علیمحمدی، علیاکبر حیدری
تهیهکننده: کیوان علیمحمدی
بازیگران: در فهرست بازیگران این فیلم نامهای بزرگی وجود دارد، هادی حجازیفر، امین حیایی، حامد کمیلی، حمیدرضا پگاه و… ولی فقط صدای اکثر بازیگران در فیلم وجود دارد.
محصول: مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی
زاویه نگاه به دفاع مقدس: پربیراه نیست اگر بگوییم «۲۸۸۸» شبیه به هیچ یک از فیلمهای جنگی حاضر در این فهرست و حتی فیلمهای دفاع مقدسی دهههای اخیر نیست. بیشتر روایت این فیلم از داخل کابین خلبانها و سیستمهای سایت راداری پدافند ارتش است و دوربین بعضاً داخل کابین خلبان و برخی اوقات میان کادریهای «سوباشی» در رفت و آمد است، البته خانواده این رزمندگان در بخشهایی از فیلم حضور دارند.
میزان موفقیت: این فیلم در چهلمین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد که البته بازخوردهای خوبی هم دریافت نکرد.در دو بخش جشنواره نیز نامزد دریافت سیمرغ شد که به هیچکدام نرسید.
نکته شاخص: نامگذاری نمادین فیلم «۲۸۸۸» که به تعداد روزهای جنگ تحمیلی ایران و عراق مربوط میشود و فضای سیاه و سفید فیلم، مهمترین بخشهای آن هستند.
اتاقک گلی | ۱۴۰۱
کارگردان: محمد عسگری
تهیه کننده: داوود صبوری
بازیگران: تورج الوند (برای بازی در نقش شاهو در این فیلم نامزد دریافت سیمرغ شد)، آناهیتا افشار (بازیگر نقش خزال، زوج شاهو در این فیلم)، تینو صالحی، فریدون حامدی
محصول: موزه ملی انقلاب و دفاع مقدس، بنیاد شهید و امور ایثارگران
زاویه نگاه به دفاع مقدس: این فیلم به روزهای پایانی جنگ و به طور خاص عملیات مرصاد مربوط میشود. البته به طور ویژه ما شاهد یک فیلم جنگی از این عملیات نیستیم، بلکه درامی عاشقانه را میبینیم که همزمان با حمله گروهک منافقین به کشورمان در خلال این عملیات، دچار چالش میشود.
میزان موفقیت: این فیلم یکی از موفقترین آثار به نمایش درآمده در چهلویکمین جشنواره فیلم فجر بود، اثری که در بیش از ۱۰ بخش نامزد دریافت سیمرغ شد و در اختتامیه جایزه بهترین فیلم اول، جایزه ویژه هیئت داوران و جایزه شهردار تهران را به دست آورد.
نکته شاخص: این فیلم بهرغم بازخوردهای مثبت در جشنواره فجر، با تأخیر و پس از اکران دومین فیلم محمد عسگری یعنی «آسمان غرب» فرصت اکران عمومی به دست آورد.
غریب | ۱۴۰۱
کارگردان: محمدحسین لطیفی
تهیهکننده: حامد عنقا
بازیگران: بابک حمیدیان در «غریب» نقش شهید محمد بروجردی را به تصویر کشید و جدا از شباهت ظاهری، شمایل این فرمانده شهید را باورپذیر ارائه کرد. مهران احمدی در نقش کاک شوان، از اعضای احزاب تجزیه طلب کردستان و شخصیت منفی اصلی فیلم هم عملکردی موفق به ثبت رساند.
محصول: سازمان هنری رسانهای اوج
زاویه نگاه به دفاع مقدس: «غریب» روایتگر بخشهایی از زندگی و اقدامات شهید محمد بروجردی است که در ابتدای انقلاب با نفوذ به قلب مردم کردستان و با شم بالای نظامیگری توانست بر منافقین و تجریه طلبان غلبه کند و کشور را از یک خطر بزرگ نجات دهد. این فیلم مورد توجه مخاطبان و منتقدان قرار گرفت.
میزان موفقیت: «غریب» در چهلویکمین جشنواره فیلم فجر رونمایی شد و جدا از نقدهای مثبتی که گرفت، در روز اختتامیه نیز با دست پر جشنواره را ترک کرد. این فیلم در ۱۰ بخش نامزد دریافت سیمرغ شد و در آخر ۶ سیمرغ در بخشهای مختلف به دست آورد.
نکته شاخص: بازی تحسینآمیز بابک حمیدیان در اتفاقی عجیب از چشم داوران فیلم فجر دور ماند!
پالایشگاه | ۱۴۰۱
کارگردان: مهرداد خوشبخت
تهیهکننده: سعید سعدی
بازیگران: بانیپال شومون در این فیلم نقش کیان را ایفا کرده است، مهندسی که همراه با گروهش، در روزهای آغاز جنگ شرایط ویژهای را در جنوب کشور تجربه میکنند.
محصول: بنیاد سینمایی فارابی
زاویه نگاه به دفاع مقدس: متنِ فیلم در مرز میان درام اجتماعی و زمینه جنگی قرار میگیرد و تأثیرات جنگ و فضای پساجنگ را در زندگی خانوادهها و جوامع محلی نمایش میدهد. قهرمانهای «پالایشگاه» نه فرماندهان نظامی، که مهندسانی پالایشگاهی هستند که تلاش میکنند تجهیزات فنی و مهم را از پالایشگاه خارج کنند تا دست نیروهای عراقی نیافتد.
میزان موفقیت: این فیلم در چهلویکمین جشنواره فجر در سه بخش نامزد شد و توانست دو سیمرغ بلورین از اختتامیه این رویداد دشت کند.
نکته شاخص: «پالایشگاه» در ابتدا با عنوان «گلهای باوارده» عرضه شد اما برای اکران نام آن را تغییر دادند. این فیلم بر اساس یک داستان واقعی از روزهای ابتدایی جنگ تحمیلی شکل گرفته است.
شماره ۱۰ | ۱۴۰۱
کارگردان: حمید زرگرنژاد
تهیهکننده: ابراهیم اصغری
بازیگران: مجید صالحی، کمدین دوست داشتنی سینما با بازی در نقش زندانی شماره ۱۰، بار دیگر فضای جدی را تجربه کرد و این بار موفق بود توانست سیمرغ بهترین بازیگر جشنواره را نیز دریافت کند. حسام منظور نیز به عنوان زوج صالحی، نقش اسیر دیگری را ایفا کرد که از اردوگاه عراقیها فرار میکند.
محصول: بنیاد سینمایی فارابی
زاویه نگاه به دفاع مقدس: فیلم «شماره ۱۰» اثری قهرمان محور با سوژه اسارت است. فیلمی که مفاهیمی چون از خود گذشتگی، تسلیم نشدن و جنگیدن تا لحظه آخر در آن بسیار پررنگ است.
میزان موفقیت: «شماره ۱۰» از فیلمهای موفق به نمایش درآمده در جشنواره چهلویکم بود که در ۱۰ بخش نامزد شد و توانست ۴ سیمرغ به دست بیاورد. بهترین بازیگر نقش اول مرد، بهترین موسیقی متن، بهترین چهرهپردازی و بهترین طراحی صحنه جوایزی بود که به فیلم زرگرنژاد رسید.
نکته شاخص: این فیلم نیز براساس یک داستان واقعی ساخته شده و بن مایه اصلی آن به فرار دو اسیر ایرانی از اردوگاه موصل مربوط میشود. «شماره ۱۰» بهمن ۱۴۰۱ در جشنواره اکران شد و دو ماه بعد، در تعطیلات نوروز ۱۴۰۲ از تلویزیون پخش شد!
آسمان غرب | ۱۴۰۲
کارگردان: محمد عسگری
تهیهکننده: حبیبالله والینژاد
بازیگران: میلاد کیمرام در «آسمان غرب» نقش شهید علیاکبر شیرودی را ایفا میکند، امیرحسین آرمان نیز نقش شهید حسین ادبیان را به تصویر میکشد.
محصول: بنیاد سینمایی فارابی و سازمان سینمایی سوره با مشارکت ارتش جمهوری اسلامی
زاویه نگاه به دفاع مقدس: این فیلم به روزهای اول جنگ میپردازد و نگاهی بیوگرافیک و تاریخی به زندگی و اقدامات چهرههای مطرح هوانیروز (مثل شهید شیرودی) دارد. «آسمان غرب» تلاش کرد فرهنگ مقاومت و جنگندگی را در خط مقدم هوایی به تصویر بکشد، اینکه چقدر در این تصویرسازی موفق بود، منتقدان پیش از این توضیح دادند.
میزان موفقیت: نامزدی در چهار بخش جشنواره فجر و برنده شدن سیمرغ بهترین صداگذاری در چهلودومین دوره این رویداد، بزرگترین موفقیتهای فیلم محمد عسگری است.
نکته شاخص: این فیلم باوجود نقدهای نه چندان مثبتی که دریافت کرد، اما چند ماه بعد از جشنواره و در اکران نوروزی با شعار «برای مردمت بجنگ» در سینماهای سراسر کشور به نمایش درآمد.
پرواز ۱۷۵ | ۱۴۰۲
کارگردان: محمدحسین حقیقت
تهیهکننده: سعید شرفیکیا
بازیگران: یکی از نکات قابل توجه «پرواز ۱۷۵ » حضور بازیگران پیشکسوت و شناخته شده مانند جمشید هاشمپور، ثریا قاسمی و اسماعیل خلج است که بار اصلی قصه را به دوش میکشند.
محصول: موسسه سینمایی نگارفیلم تبیان
زاویه نگاه به دفاع مقدس: این فیلم روایتی نمادین از شهدای قواص هشت سال دفاع مقدس دارد. قصه یک خطی فیلم و رسیدن یادگاری شهید جوانی به دست مادرش، از نقاط عطف اثر است.
میزان موفقیت: حضور در جشنواره فیلم فجر یکی از موفقیتهای این اثر بود، اگرچه نتوانست جوایزی را به دست بیاورد.
نکته شاخص: فیلم «پرواز ۱۷۵» بدون اکران عمومی از تلویزیون پخش شد.
مجنون | ۱۴۰۲
کارگردان: مهدی شامحمدی
تهیهکننده: عباس نادران
بازیگران: سجاد بابایی در نقش شهید مهدی زینالدین نقش قابل دفاعی در این فیلم دارد و نامزد دریافت سیمرغ جشنواره نیز شد. بهزاد خلج و شبنم قربانی نیز جزو بازیگران این اثر بودند که هردو توانستند سیمرغ بلورین بهترین بازیگر مکمل مرد و زن را کسب کنند.
محصول: سازمان هنری رسانهای اوج
زاویه نگاه به دفاع مقدس: «مجنون» اثری قهرمان محور با روایت بخشی از عملیات خیبر در جزیره مجنون است. این فیلم بازنمایی بخشی از زندگی شهیدان مهدی و مجید زینالدین و تمرکز بر رشادت تاریخی لشکر ۱۷ علی ابن ابیطالب (ع) است.
میزان موفقیت: در چهلودومین دوره جشنواره فیلم فجر «مجنون» با نامزدی در ۱۴ بخش جشنواره بهترین عملکرد را در میان آثار این دوره داشت. این فیلم موفق به کسب ۴ سیمرغ شد و بالاخره از ۱۶ مهرماه در سینماهای سراسر کشور اکران عمومی میشود.
نکته شاخص: در بین فیلمهای بیوگرافی جنگ تحمیلی، «مجنون» اثری قابل توجه و خوش ساخت است. جوایز و نامزدهای متعدد این فیلم در بخش بازیگری و کارگردانی، نشان دهنده موفقیت مهدی شامحمدی در نخستین تجربه فیلمسازی است.
اشک هور | ۱۴۰۳
کارگردان: مهدی جعفری
تهیهکننده: مجتبی فرآورده
بازیگران: رویا افشار در این فیلم نقش مادر شهید علی هاشمی را ایفا کرده که یکی از بازیهای خوب کارنامه هنری اوست. رضا ثامری نقش شهید هاشمی و تورج الوند نیز نقش یکی از همرزمان او در آخرین روزهای عمر این شهید را ایفا کردهاند. افشار و الوند برای این فیلم نامزد دریافت سیمرغ شدند.
محصول: سیما فیلم، سازمان سینمایی سوره
زاویه نگاه به دفاع مقدس: «اشک هور» برشی انسانی از زندگی شهید علی هاشمی است، شهیدی که تا سالها مفقودالاثر بود و این مسئله شرایط سختی را برای خانوادهاش از منظر اجتماعی به وجود آورده بود.
میزان موفقیت: یکی از فیلمهای موفق دفاع مقدسی که در جشنواره فیلم فجر چهلوسوم به نمایش درآمد «اشک هور» بود که اکثر نقدهای مربوط به آن نیز مثبت بود. این فیلم در دو بخش بازیگری (بهترین بازیگر نقش اول زن و بهترین بازیگر نقش مکمل مرد) نامزد دریافت سیمرغ هم شد.
نکته شاخص: فیلم با وجود داشتن سکانسها و فضای جنگی، اثری خانوادگی و بسیار درگیرکننده است.
خدای جنگ | ۱۴۰۳
کارگردان: حسین دارابی
تهیهکننده: سعید سعدی
بازیگران: ساعد سهیلی بازیگر اصلی «خدای جنگ» است که توانسته احوالات مختلف شخصیت، از شکست تا پیروزی را باورپذیر به نمایش بگذارد. ابراهیم سمبل چند شخصیت واقعی از جمله شهید حسن طهرانی مقدم، پدر موشکی ایران است که با دست خالی توانستند کشورمان را صاحب صنعت موشکی کنند و ورق را در جنگ تحمیلی برگردانند.
محصول: سازمان هنری رسانهای اوج
زاویه نگاه به دفاع مقدس: «خدای جنگ» دست روی موضوعی مهم گذاشت و برگی از تاریخ مهم ایران را به تصویر کشید. به گفته مخاطبان و منتقدان «خدای جنگ» اثری قصهگو است که در روایت یک واقعه مهم موفق عمل کرده است.
میزان موفقیت: این فیلم در چهلوسومین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد، اما با وجود نقدهای مثبتی که دریافت کرد، در هیچ یک از بخشهای اصلی نامزد دریافت سیمرغ نشد. این مسئله باعث سازندگان اثر جایزه «بهترین فیلم از نگاه ملی» که برای آن درنظر گرفته شده بود را دریافت نکنند.
نکته شاخص: در اقدامی ویژه این فیلم در ۲۹ خرداد ۱۴۰۴ و در اواسط جنگ تحمیلی ۱۲ روزه رژیم صهیونیستی علیه کشورمان از تلویزیون پخش شد. موضوع فیلم یعنی دستاوردهای موشکی ایران قرابتی آشکار با اتفاقات جنگ اخیر داشت.
صیاد | ۱۴۰۳
کارگردان: جواد افشار
تهیهکننده: محمدرضا شفیعی
بازیگران: علی سرابی و مارال بنیآدم در این فیلم نقش شهید صیاد شیرازی و همسرش را ایفا کردند که باتوجه به رابطه این دو بازیگر، سکانسهای دونفره آنها از بهترین بخشهای فیلم است. هومن برق نورد نیز در این فیلم نقش ابوالحسن بنیصدر را ایفا کرده است.
محصول: بنیاد سینمایی فارابی، بنیاد شهید و امور ایثارگران
زاویه نگاه به دفاع مقدس: این فیلم به طور خاص تمرکز ویژهای بر زندگی و نقشِ فرماندهی علی صیاد شیرازی در دوران جنگ و تأثیرات آن بر ساختار ارتش و امنیت ملی دارد. اختلافات شهید صیاد و بنیصدر به عنوان اولین رئیس جمهور کشورمان، از نکات اصلی این فیلم است.
میزان موفقیت: به اعتقاد اکثر منتقدان بر خلاف انتظار این فیلم نتوانست آنطور که شایسته نام شهید صیاد شیرازی است جریان ساز شود. اگرچه این فیلم در دو بخش جلوههای ویژه جشنواره چهلوسوم توانست دو سیمرغ به دست آورد.
نکته شاخص: استفاده از هوش مصنوعی برای صداسازی کاراکترهای اصلی همچون شهید صیاد و بنیصدر در این فیلم با واکنشهای مختلفی مواجه شد.
شمال از جنوب غربی | ۱۴۰۳
کارگردان: حمید زرگرنژند
تهیهکننده: مهدی مددکار
بازیگران: مصطفی زمانی برای بازی در این فیلم سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد را دریافت کرد. امیر آقایی، بهناز جعفری، مهدی زمینپرداز، هومن حاجی عبداللهی و… نیز در این فیلم حضور دارند.
محصول: بنیاد فرهنگی روایت فتح و انجمن سینمای انقلاب و دفاع مقدس
زاویه نگاه به دفاع مقدس: فیلم «شمال از جنوب غربی» بیشتر از اینکه اثری جنگی در دل جبهههای جنوب و غرب کشور باشد، فیلمی معمایی ـ امنیتی است که به مسائل نفوذ و خرابکاری دشمن در سالهای ابتدایی جنگ میپردازد و از این منظر اثر متفاوتی در حوزه دفاع مقدس محسوب میشود.
میزان موفقیت: این فیلم در چهلوسومین جشنواره فیلم فجر حضور موفقی داشت و توانست علاوه بر نامزدی در ۱۲ بخش جشنواره (تقریبا تمام بخش های اصلی) جوایز مهمی همچون بهترین کارگردانی، بهترین بازیگر نقش اول مرد، بهترین فیلمبرداری را دریافت کند.
نکته شاخص: سکانسهای ملتهب فیلم برای به تصویر کشیدن درگیریهای مسلحانه در فضای جنگلی، از امتیازات فیلم در نگاه منتقدان بود.
اسفند | ۱۴۰۳
کارگردان: دانش اقباشاوی
تهیهکننده: جلیل شعبانی
بازیگران: رضا مسعودی که بازیگری کمتر شناخته شده بود، با بازی در نقش شهید علی هاشمی در فیلم «اسفند» حضور خوبی در سینما را تجربه کرد و نامزد دریافت سیمرغ هم شد. مهدی زمینپرداز از دیگر بازیگران مهم این فیلم است.
محصول: سازمان هنری رسانهای اوج، بنیاد سینمایی فارابی
زاویه نگاه به دفاع مقدس: این فیلم بر اساس اقدامات قرارگاه سری نصرت با فرماندهی سردار علی هاشمی به سرانجام رسید. همچنین شهید هاشمی در کانون روایت قرار دارد؛ کسی که در طول دفاع مقدس نقش محوری در پیشبرد اهداف جنگی ایران داشت و در میان بومیان عرب منطقه نیز چهره محبوبی بود.
میزان موفقیت: «اسفند» اولین بار در چهلوسومین جشنواره فیلم رونمایی شد و واکنش مثبت برخی اهالی رسانه، چهرهها و منتقدان را به همراه داشت. این فیلم در ۴ بخش نامزد شد و سیمرغ بلورین بهترین موسیقی (کارن همایونفر) را کسب کرد.
نکته شاخص: از آنجایی که «اسفند» داستانی واقعی را روایت میکند، حضور شخصیتهای حقیقی در آن طبیعی است. در این فیلم شخصیت محسن رضایی یکی از نقشهای مکمل است که حضور پررنگی دارد. در زمان اکران «اسفند» در جشنواره، محسن رضایی نیز آن را در کنار اهالی رسانه، منتقدان و عوامل فیلم تماشا کرد.