محراب توکلی، رها؛ روز چهارشنبه ۳۰ مهر دو فیلم جدید به سبد اکران سینمای ایران اضافه شد. یکی از آنها فیلم مورد انتظار و کنجکاویبرانگیز «بچه مردم» ساخته محمود کریمی بود. این فیلم در اولین هفته حضور خود در سالنهای سینما فروشی نزدیک به ۲ میلیارد تومان داشته است.
روایت «بچه مردم» در مورد پسری است که به دنبال یافتن مادرش سفری ماجراجویانه را در دوران قبل و بعد از انقلاب، به خصوص دوره دفاع مقدس، آغاز میکند. به بهانه حضور این فیلم متفاوت در گیشه «رها» طی گزارشی به ویژگیها و نقاط ضعف و قوت آن نگاهی انداخته است.
از ویژگیهای ساختاری فیلم چه میدانیم؟
وقتی فیلم در جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد، بحثهای زیادی تحت عنوان شباهت «بچه مردم» با آثار کارگردان آمریکایی وس اندرسون مطرح شد. البته صحبتهای مطرحشده پر بیراه هم نبودند و در موقعیتهایی ردپای اندرسون با «آقای فاکس شگفتانگیز» و «هتل بزرگ بوداپست» به وضوح در فیلم «بچه مردم» دیده میشد. اما بحثی که در این مورد حائز اهمیت است، برداشت شخصی و ایرانیزه شده کریمی از این کارگردان است. بهرهای که کریمی از لحن شیطنتآمیز و بازیگوش اندرسون میبرد در راستای ترسیم موقعیتی آشنا و ایرانی است. این لحن لطمهای به جهانی اینجایی و ایرانی فیلم نمیزند و منطق زمان و مکان فیلم را زیر سوال نمیبرد.
از طرفی استفاده هوشمندانه کریمی از این لحن صرفا از لحاظ زیباییشناسی و به قول معروف ارائه تصاویر کارتپستالی نیست. داستان و روایتی که از دل آن بازگو میشود، با چارچوبی که کارگردان بنا کرده، همخوانی دارد. کارگردان دیگری که نام او در کنار وس اندرسون به عنوان منبع الهام محمود کریمی به میان آمده، ژان پیر ژونه فیلمساز فرانسوی است. این فیلمساز مهارت زیادی در بازنمایی تصاویر فانتزی و به خصوص ملودرام دارد. اگر فیلم «آملی پولن» را دیده باشید، ژونه در آن فیلم با زبان ملودرام سرگذشت عشق آملی را روایت میکند. سینمای ملودرام در فیلمهای ژونه حضوری قابل توجه دارد. اگر کارگردانی وس اندرسون به کریمی کمک کرده، باید بگوییم که ژونه به شخصیتپردازی قهرمان فیلم «بچه مردم» یاری رسانده است.
وجه مشترک «بچه مردم» با «آملی پولن» سینمای ملودرام برای ترسیم شخصیت است. قهرمان «بچه مردم» شبیه به شخصیت آملی همواره پرسشگر، کنجکاو و خیالپرداز بود. اما این شباهت در اینجا خلاصه نمیشود. به نقل از سوزان هیوارد سینمای ملودرام درباره دغدغههای یک انسان در خانه و محیطهای بسته است. در صورتیکه بیرون از خانه سینمای وسترن و برقراری عدالت مطرح میشود. اگر به روایت «بچه مردم» نگاه دقیقتری داشته باشیم، روایت قهرمان قصه پیش از جنگ با زبانی ملودرام دنبال میشود. وقتی جنگ آغاز میشود، او به بیرون از خانه رفته در نماهای خارجی به برقراری عدالت کمک میکند.
از داستان «بچه مردم» چه میدانیم؟
فیلمنامه «بچه مردم» توسط فائزه یارمحمدی و محمود کریمی نوشته شده است. داستانی که این دو در نظر داشتهاند، تا جای ممکن به مخاطب منتقل شده است. اما اینکه «روایت» این اثر نمره قبولی را میگیرد یا نه، جای بحث دارد. پیش از نگاه به روایت «بچه مردم» باید به تمایز میان داستان و روایت بپردازیم. داستان مسیر قهرمان برای رسیدن به هدف و بر طرف کردن نیازها خود است. اما روایت بخشی از آن است که توسط کارگردان بیان میشود.
به طور خلاصه هر آنچه از داستان برای مخاطب بازگو میشود، روایت است. روایت فیلم «بچه مردم» در بعضی از مواقع دچار زیادهگویی شده و حتی در موقعیتهایی از مسیر داستان خارج شده و به قول اصطلاح به جادهخاکی میزند. برای آنکه خیلی از داستان و روایت برای مخاطب اسپویل نشود، تنها به یک فصل از فیلم اشاره میکنیم. سکانسی که در آن قهرمان با خدا درد و دل میکند و با خدا معامله میکند. در صورتیکه تا پیش از آن موقعیت روایت هیچ کاشتی برای آن نگذاشته است. به طور ناگهانی درددل شخصیت اصلی با خدا را میبینیم و تمام گرههای قصه و قهرمان آن با این درد و دل باز میشود. به نظر میرسد کاشتهای دیگری که در روایت صورت گرفته، ظرفیت باز کردن گرههای ذهنی شخصیت اصلی را نداشتهاند و روایت مجبور میشود همه چیز را به گردن ارتباط دلی قهرمانش با خدا بیندازد.
نکات ویژه در مورد «بچه مردم»
بازیگران صاحبنامی در فیلم «بچه مردم» ایفای نقش کردهاند. از گوهر خیراندیش تا رضا کیانیان و حسن معجونی. حضور همه این افراد در این اثر جالب توجه و حائز اهمیت است. اما نکته ویژه معطوف به بازیگران نوجوان آن است. بازی گرفتن از افرادی که نام آنچنانی ندارند و اکنون در میان بازیگران چهره سینما قرار گرفتهاند. مهبد جهاننوش بازیگر نقش اصلی به طور دقیق از نکات ویژه این فیلم است. نکته دوم حضور بهروز شعیبی در این فیلم است. شاید عجیب باشد، اما تنها کسی که خنده از ته دل از مخاطب داخل سالن میگیرد، بهروز شعیبی با آن همه تجربه غیرکمدی است. کمتر کسی باور میکند که بهروز شعیبی تا این اندازه سوار بر یک موقعیت کمدی بوده و با ریتم درست واکنشی بامزه و به موقعی نسبت به یک کنش داشته باشد.
«بچه مردم» در نگاه کلی اثری است که میتوان آن را به دیگران پیشنهاد کرد. این فیلم میتواند برای افرادی که به قصد سرگرمی و تماشای قصهای سرخوش و ماجراجویانه به سینما میروند، گزینه جذابی باشد. همین امر نمایانگر نمره قبولی «بچه مردم» به عنوان تجربه اول محمود کریمی است.