محمد صابری، رها؛ هر ساله در بزنگاه برگزاری جشنواره سینماحقیقت، سینمای مستند ایران بیش از هر بازه زمانی دیگری در کانون توجه قرار میگیرد و یکی از برکات این رویداد، امکان آسیبشناسی صریحتر فرصتهای مغفول و ظرفیتهای فراموششده در مسیر تقویت هر چه بیشتر جریان مستندسازی در کشور است.
یکی از مهمترین ظرفیتهای فراموششده در مسیر تقویت سینمای مستند ایران هم ظرفیت مهم تلویزیون برای تکمیل شبکه پخش و توزیع آثار مستند در مقیاسی ملی است. در حالی که تلویزیون در همه جای دنیا بهعنوان مهمترین و کاملترین بستر برای عرضه آثار مستند شناخته میشود، نسبت میان تلویزیون ملی ایران با چرخه تولید آثار مستند، هنوز با شرایط ایدهآل فاصلهای بعید دارد و همین شرایط هم بخشی از بدنه مستندسازی در کشور را بهطور کامل نسبت به امکان بهرهمندی از این ظرفیت ملی، ناامید کرده است.
در حاشیه برگزاری نوزدهمین جشنواره سینماحقیقت در پردیس ملت، فرصتی فراهم آمد تا با سلیم غفوری مدیر سابق شبکه مستند سینما، قائممقام معاون سیما در حال حاضر و از اعضای شورای سیاستگذاری جشنواره سینماحقیقت گفتوگویی داشته باشیم تا از نگاه او به واکاوی نسبت میان جریان تولید مستند با ظرفیتهای پخش در تلویزیون و بهطور خاص مأموریتهای شبکه مستند سیما در این فرآیند بپردازیم.
◉ آثار مستند راهیافته به جشنواره «سینماحقیقت» امسال را تا چه اندازه توانستید رصد کنید و چه ارزیابیای از کلیت آثار دارید؟
با توجه به اینکه تعداد فیلمهای راهیافته به جشنواره امسال زیاد بود و شخصاً هم فرصت اندکی داشتم، نتوانستم همه آثار را تماشا کنم و تعدادی از آنها را دیدم. طبعاً با دیدن چند اثر از میان بیش از ۱۰۰ فیلم نمیتوانم قضاوت کاملی هم داشته باشم. اما از میان همین آثاری که دیدم، برخی خیلی خوب بود و برخی دیگر معمولیتر بودند.
◉ براساس همین مشاهداتی که داشتید، فکر میکنید از میان فیلمهای شاخص جشنواره امسال، چه تعدادی امکان پخش از تلویزیون را دارند؟
حتماً خیلی از فیلمها کاملاً قابلیت و ظرفیت پخش از تلویزیون را دارند و اگر از تلویزیون پخش شوند، خیلی خوب هم دیده میشوند. ممکن است برخی از فیلمها به دلیل ملاحظات شخصی سوژههای آثار و افرادی که مقابل دوربین بودهاند و یا ملاحظاتی دیگر امکان پخش نداشته باشند و همیشه هم همینگونه بوده است. برخی مستندها اساساً برای پخش از آنتن تلویزیون تولید نمیشوند. از میان تعداد فیلمهای جشنواره امسال که من دیدم، حتماً خیلیها امکان پخش از تلویزیون را هم دارند.
◉ در مقطعی برخی آثار به نمایش درآمده در جشنواره سینماحقیقت، در قالب یک تفاهم، لاین پخش مشخصی از کنداکتور شبکه مستند داشتند و اتفاقاً خیلی از آثار شاخص هم مورد نقد و بررسی در همین قالب قرار میگرفتند. به نظر میرسد این امکان نسبت به گذشته، کمرنگتر شده است. این اتفاق ناشی از فضای مستندسازی است یا رویکرد تلویزیون تغییر کرده است؟
البته فیلمهایی که در جشنواره سینماحقیقت به نمایش در میآید، مالکیتشان که در اختیار جشنواره نیست و خیلی از آنها با سرمایهگذاری شخصی به تولید رسیدهاند. از این منظر نمیتوان یک لاین برای پخش فیلمهای جشنواره در نظر گرفت؛ چون هر یک از فیلمها صاحبانی دارد که باید با آنها برای پخش از آنتن به توافق رسید…
◉ ولی مشخصاً مرکز گسترش درباره محصولات خودش تفاهمنامهای با شبکه مستند داشت.
بله. مرکز میتواند درباره آثاری که خودش تولید میکند بهدنبال همکاری و تفاهم با تلویزیون باشد که این اتفاق هم رخ داده است؛ اما طبعاً این تفاهم شامل حال همه آثار جشنواره سینماحقیقت نمیشود.
◉ این تفاهمنامه همچنان میان مرکز گسترش و شبکه مستند برقرار است؟
بله. طبعاً سالبهسال تمدید و تجدید هم میشود. براساس مباحث قانونی و حقوقی در هر سال باید مجدد این تفاهم تجدید شود.
◉ فارغ از این مصداق و با توجه به سابقه مدیریت شبکه مستند در کارنامهتان، فکر میکنید این شبکه تخصصی چقدر میتواند در ارتقای کیفی جریان مستندسازی در کشور تأثیرگذار باشد؟
واقعیت این است که اگر فیلمی بخواهد در فضای مستند، بهطور کامل دیده شود، باید در تلویزیون به نمایش دربیاید. سینمای مستند، تقریباً ظرفیتی به معنای اکران عمومی ندارد و تعداد محدودی از آثار در فضای هنروتجربه اکران میشود که به لحاظ کمیت مخاطب، کمیت چندان زیادی را در بر نمیگیرد. به همین دلیل دیده شدن یک مستند به شکل عمومی، منوط به پخش تلویزیونی است و قطعاً شبکه مستند مهمترین سکویی است که میتواند به این دیدهشدن کمک کند. بالاخره هر مستندسازی، مستند میسازد تا حرفی را به جامعه منتقل کند و حتماً در انتقال این پیام شبکه مستند میتواند بسیار مؤثر باشد.
◉ وقتی با بچههای مستندساز صحبت میکنیم، اینطور به نظر میرسد که گویی فیلمهای جسورانه در حوزه آسیبهای اجتماعی، شانس کمتری برای استفاده از این ظرفیتی که به آن اشاره کردید، پیدا میکنند…
خیلی از فیلمهای مستند اجتماعی در سالیان گذشته از تلویزیون و بهطور خاص شبکه مستند روی آنتن رفته است. ممکن است تعداد محدودی فیلم هم بوده باشد که به هر دلیلی امکان پخش از تلویزیون پیدا نکردهاند که بهصورت موردی باید درباره آنها صحبت کنیم.
◉ بهعنوان قائممقام معاون سیما، بهطور صریح بگویید که در همین مقطع کنونی تلویزیون چه ملاحظاتی را برای پخش یک اثر مستند مدنظر قرار میدهد؟
حتماً پخش همه آثار از تلویزیون تابع سیاستهای کلی است و این محدود به سینمای مستند هم نمیشود. بالاخره یک مستند نباید حریم خصوصی یک شخص یا گروه را نقض کرده باشد. نباید موجبات نارضایتی جدی یک گروه یا اشخاص مشخصی را فراهم بیاورد. خیلی موارد و ضوابطی از این دست، قطعاً وجود دارد و خیلی از موارد را هم به شکل کلی نمیتوان اعلام کرد و باید درباره هر فیلم بهصورت موردی و خاص بررسی شود. مانند مستندهایی که سوژه اصلیشان بابت پخش تلویزیون رضایت ندارد و مواردی از این دست…
◉ در پاسخها خیلی روی «حقوق فردی» و «حریم شخصی» تأکید میکنید که طبیعتاً در این موارد چالشی وجود ندارد. پرسشهایم بیشتر ناظر به فیلمهایی است که بهصورت جسورانه سراغ یک معضل اجتماعی میروند و احتمال دارد مورد ممیزی قرار بگیرند.
ما موارد متعددی از مستندهایی داشتهایم که بهصراحت به نقد یک سیاست مشخص پرداختهاند و اتفاقاً از تلویزیون هم پخش شدهاند. در زمینه آسیبهای اجتماعی و مشخصاً اعتیاد هم بهکرات شاهد پخش آثار مستند از تلویزیون بودهایم. اما اصل کلی این است که یک فیلم مستند در عین پرداختن به یک آسیب اجتماعی، نباید شرایط را بهصورت یک بنبست به تصویر کشیده باشد. همه ما میدانیم اعتیاد و حاشیهنشینی وجود دارد و مستندساز باید در کنار به تصویر کشیدن شرایط، راه برونرفت را هم نشان دهد تا کسی که مخاطب فیلم میشود، احساس نکند همه چیز به بنبست رسیده است.
◉ ولی قبول کنید تلویزیون و بهطور مشخص شبکه مستند در دوره فعلی، برای پخش مستندهای اجتماعی کمی محافظهکارتر هم شده است و سهم غالب در حال حاضر متعلق به فیلمهای حیاتوحش است!
به نظرم اینگونه نیست. حتی مستند حیاتوحش هم در دل خود میتواند رویکرد نقادانه هم داشته باشد و غالباً هم همینگونه است. حتی فیلمهای مرتبط با حفاظت از جنگلها و مراتع در گونه محیطزیست هم طبیعتاً آثار نقادانه هستند و اینگونه نیست که نسبت به نقد محافظهکاری وجود داشته باشد.
◉ مشخصاً درباره مستندهای پرتره از شخصیتهای سیاسی، تلویزیون چه ملاحظاتی دارد؟
تا همین امروز خیلی کار در این زمینه ساخته و پخش شده است. درباره برخی شخصیتهای سیاسی خاص، بله ملاحظاتی وجود دارد. ممکن است به دلیل برخی مواضع و موانع، مستندی درباره یک شخصیت امکان پخش از تلویزیون را نداشته باشد؛ اما در مقابل صدها مستند پرتره درباره شخصیتهای سیاسی تا به امروز بدون هیچ منعی از تلویزیون پخش شده است. واقعاً بستگی به رویکرد مستند هم دارد. ممکن است یک فیلم یک شخصیت سیاسی را بیش از اندازه تقدیس و یا تخریب کند. طبعاً این موارد که منجر به ارائه تصویری غیرواقعی از شخصیتها میشود، قابلپخش از تلویزیون نیست.
◉ بهعنوان سؤال پایانی و در مقام قائممقام معاون سیما، خطاب به مستندسازانی که همین امسال در جشنواره فیلمی داشتهاند و بابت امکان پخش آن از تلویزیون نگرانیهایی دارند، چه میگویید؟
فیلمهایی که صاحبان حقیقی دارند، طبیعتاً باید به تلویزیون ارائه شوند تا فرآیند بازبینی و مراحل حقوقی را طی کنند. عمده فیلمها این امکان و قابلیت را دارند و ما هم آمادگیاش را داریم، اما فرآیندهای آن باید طی شود.