محراب توکلی، رها؛ فیلم سینمایی «احمد» ساخته امیرعباس ربیعی و نویسندگی این کارگردان و رضا محبی نوری و تهیهکنندگی حبیب والینژاد برای نخستینبار در چهلودومین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد. این اثر کار خود را با دستی پر در جشنواره آن دوره به پایان رساند و توانست ۳ سیمرغ بلورین و یک دیپلم افتخار برای برای بهترین بازیگر نقش اول زن دریافت کند.
در خلاصه داستان «احمد» که در ژانر حادثهای ساخته شده، آمده است: «ساعتی پس از زلزله، احمد کاظمی وارد فرودگاه بم میشود…»
«احمد» با بازی بازیگرانی همچون تینو صالحی، توماج دانشبهزادی، ساره رشیدی، مهیار شاپوری، عباس جلیلزاده، عماد درویشی، علی صادقیزاده، مریم ماهانی، زهرا مرادیزاده کرمانی، تصنیف حسینی، عرفان سروستانی و مینا شفیعی از ۳ دیماه سال جاری در سالنهای سراسر کشور به نمایش درآمد و تاکنون با جذب نزدیک به ۱۷ هزار مخاطب به سالنهای سینما بیش از یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان فروش داشته است.
در این گزارش مروریبر ویژگیهای این فیلم سینمایی داشتهایم.
از ویژگیهای ساختاری فیلم چه میدانیم؟
اگر بخواهیم برای «احمد» متر و معیاری در قوارههای سینمای ایران در نظر داشته باشیم، این فیلم به راحتی برچسب بیگ پروداکشن یا همان تولیدات عظیم و پرطمطراق سینمایی را دریافت میکند. برای اینکه بخواهیم به درک بهتری از ظرفیتهای سینمایی «احمد» به عنوان یک تولید بزرگ در سینمای ایران و یک فیلم حماسی برسیم، باید به چند نکته اشاره کنیم. یکی از این نکات، تعریف فیلم حماسی است. در سینمای جهان برای ساخت یک اثر حماسه سه ضلع مشخص رعایت میشود. این سه ضلع در راستای ایجاد فضایی اغراقآمیز به وجود میآید. سوزان هیوارد در کتاب مفاهیم کلیدی سینما به طور دقیق به این سه ضلع میپردازد: ستارههای سینمایی، اغراق در میزانسن و روایت. انتخاب ستارههای بزرگ سینما برای تبدیل یک اثر به فیلم باشکوه حائز اهمیت هستند.
در فیلم سینمایی «احمد» هرچند بازیگران شایستهای برای نقشآفرینی برگزیده شدهاند اما خبری از ستارههای سینمایی نیست. در نتیجه برای تعریف «احمد» بهعنوان یک اثر حماسی باید این مورد را خط بزنیم. به روایت و میزانسن میرسیم. روایت «احمد» از سوژه تا ایده اولیه حماسی و ملتهب است. این فیلم به زلزله بم میپردازد. به یکی از بزرگترین و مهیبترین زلزلههایی که در تاریخ معاصر خاورمیانه رخ داده است. در نتیجه نیاز چندانی به روایتپردازی و خیال ندارد. همه اجزای روایت برای قرار دادن این فیلم در دسته آثار حماسی مهیا است.
نکته بعدی یا همان ضلعی سوم که میتواند در قرار دادن یک فیلم در دسته فیلمهای حماسی کمک شایانی بکند، میزانسن است. فیلم سینمایی «احمد» در انطباق با روایت ملتهب خود موقعیتهای زیادی برای به تصویر کشیدن درد، رنج و مرگ ساکنین شهر بم ایجاد کرده است. برخی از این تصاویر با میزانسنهای پرجمعیت، شلوغی و همهمه طراحی شدهاند. سر و صداها و رد و پای غبار و خاکستری که همواره در میزانسن مشاهده میشود نیز به تعمیق این اغراق در میزانسن و حماسیسازی فیلم یاری رسانده است.
اما همه چیز در این سه ضلع خلاصه نمیشود. دو ساختار شایان ذکر دیگر باقی مانده است؛ شخصیت و زبان فیلم. این دو ساختار کاملاً با یکدیگر عجین شدهاند. از آنجایی که فیلم از نگاه شهید احمد کاظمی دنبال میشود، زبان فیلم نیز با او ساخته شده و با مخاطب ارتباط برقرار میکند. شهید کاظمی وقتی در میان جمعیت برای مدیریت بحران دست به تصمیمگیری و هدایت امدادرسانها میزند، به مثابه یک قهرمان کانون مرکزی حماسه قرار میگیرد. مواجهه او با زلزلهزدگان و همدردی با آنها زبان فیلم را به سمت ملودرام میبرد. این زبان قرابت زیادی با سینمای حماسی دارد. از طرفی وقتی شهید کاظمی را در تنهایی و مشغول راز و نیاز میبینیم، زبان فیلم در وجهی دیگر تبدیل به یک ملودرام میشود. به طور کل وقتی پای احساسات به میان میآید، زبان فیلم تبدیل به ملودرام شده و این زبان مراودهای مستقیم با حماسه دارد.
از داستان فیلم چه میدانیم؟
فیلم «احمد» برای نخستینبار قصهای ناگفته از ۱۸ ساعت ابتدایی حادثه تراژیک زلزله بم و اقدامی قهرمانانه در این ساعات پُرالتهاب را روایت میکند. این روایت از دل تاریخ آمده و به همین سبب یکی از برچسبهایی که به روایت زده میشود، تاریخ است. اما روایت صرفاً به دنبال بازتاب تاریخ زلزله بم از نگاه شهید کاظمی نیست.
داستانی که «احمد» روایت میکند، به شکل بینامتنی دارای یک خط دیگر نیز هست. آن خط، خط سیاسی است. اشارهها و نشانههای روایت به چالشهای سیاسی دولت وقت به وضوح در فیلم رویت میشود. روایت از دل چالشهای سیاسی فاجعه بم، برای قهرمانش، ضد قهرمان میتراشد. ضدقهرمانی که حذف به قرینه شده و حضور آن در فیلم به طور دقیق حس نمیشود. البته شخصیت مکمل فیلم با بازی توماج دانشبهزادی سعی دارد نمایندگی آن را برعهده گیرد.
از آنجایی که قصه قرار است ۱۸ ساعت ابتدایی زلزله را روایت کند، اولین تکنیکی که با کار میگیرد، شلوغی و کاشتهای زیاد است. در دل حادثه ممکن است هزاران اتفاقات فاجعهبار مردم را تهدید کرده باشد. «احمد» سعی دارد این اتفاقات را دنبال کرده و کاشتهای زیادی در متن قصه داشته باشد. همین امر برای روایت چالش ایجاد میکند. چرا که برداشت کاشتها زیاد در طول یک فیلم سینمایی کار آسانی نخواهد بود.
نکات ویژه فیلم «احمد»
فیلم سینمایی «احمد» در انتخاب بازیگر هوشمندانه عمل کرده است. انتخاب تینو صالحی برای بازی در نقش شهید احمد کاظمی با توجه به شباهتی که این دو با یکدیگر دارند، نشان از این هوشمندی دارد. البته نقش گریم را نباید در این میان نادیده بگیریم. بازی توماج دانشبهزادی و ساره رشیدی هم در فیلم موردتوجه قرار گرفته که برای دومی دیپلم افتخار بازیگری فجر را هم به همراه داشت
یکی دیگر از نکات حائز اهمیت در این فیلم استفاده از تکنیکهای ویژوال است. استفادهای که کارکرد دارد و به بیانی دیگر تاثیرگذار است. موقعیت به خطر افتادن جان دختر در باند فرودگاه یکی از صحنههای تاثیرگذار است که به کمک جلوههای ویژه به تصویر کشیده شده است. این صحنه از جهان واقعی فیلم بیرون نمیزند و توانایی درگیر کردن مخاطب را با خود دارد.
در کنار این موارد انتخاب شخصیتهای فرعی و تیپسازی برای آنها نیز جالب توجه است. چند تیپ شخصیتی در فیلم «احمد» حضور دارند که هرکدام از آنها سعی دارند به امدادرسانها کمک کنند. البته حضور آنها در فیلم کارکرد مشخصی دارد. آنها هستند تا روایت از ریتم نیفتد و مخاطب از تکوجهی بودن رخدادها خسته نشود.