محراب توکلی، رها؛ نوزدهمین جشنواره بینالمللی فیلم مستند ایران، بهعنوان یکی از مهمترین رویدادهای سینمای ایران در حوزه مستند، در پردیس سینمایی ملت در حال برگزاری است. این جشنواره که تا ۲۵ آذرماه سال جاری ادامه دارد، در بخشهای مختلفی اعم از ملی، شهید آوینی، ایران، دانشجویی، بینالملل و کوتاه و نیمه بلند میزبان مستندهایی که در یک سال اخیر ساخته شدهاند، خواهد بود.
با توجه به کیفیت بالای مستند در سینمای ایران رقابت در این عرصه بسیار جدی است. بنابراین سازندگان سعی دارند با نهایت تلاش سقف توان خود را برای رسیدن به بهترین خروجی و کیفیت بگذارند. این موضوع در مستندهای بلند، میان فیلمسازان مطرح نمود جدیتری دارد. بنابراین آنها سعی دارند در جلو و پشت دوربین از بهترین عوامل برای ساخت اثر خود استفاده کنند. یکی از این عوامل آهنگساز است.
در ادامه گزارش «رها» درباره حضور پنج آهنگساز شناختهشده را که در جشنواره بینالمللی سینماحقیقت حضور دارند، میخوانیم.
بهزاد عبدی/ «جای خالی فرهاد»
فیلم مستند بلند «جای خالی فرهاد» به کارگردانی عطیه آرندی و تهیهکنندگی سعید صفار در بخش مسابقه ملی نوزدهمین جشنواره بینالمللی سینماحقیقت با دیگر آثار این بخش رقابت میکند. در خلاصه داستان این اثر آمده است: این فیلم روایتی از یاد بردن یا به یاد نیاوردن است. این یعنی فردِ گرفتارِ فراموشی، در برزخی ناتمام قدم میگذارد؛ دو سال از مرگ فرهاد گذشته، اما در ذهن مادر آلزایمریاش، او هنوز زنده است. خانواده برای دل ناآرام مادر، جهانی شیرین اما خیالی میسازند. جهانی که در آن فرهاد همچنان نفس میکشد، اما تا کجا میتوان بر مرز باریک حقیقت و توهم ایستاد؟ همانطور که از داستان مستند «جای خالی فرهاد» پیداست، حال و هوای ملودرام، تلخ و تراژیک در آن سنگینی میکند. یکی از اجزای تشکیلدهنده این حال و هوا موسیقی است و موسیقی این فیلم به دستان توانمند بهزاد عبدی سپرده شده است. عبدی که بیش از ۴۰ موسیقی برای آثار تلویزیونی و سینمایی ساخته است، دو سیمرغ بلورین برای فیلمهای «آل» محصول سال ۱۳۸۸ و «مزار شریف» محصول ۱۳۹۰ در کارنامهاش دارد. با توجه به کارنامه پربار این آهنگساز و تنوع آثار در آن، میتوان حدس زد که او به خوبی موسیقی مستند «جای خالی فرهاد» را در راستای مضامینی همچون فقدان، جدایی و غم ساخته است.
ستار اورکی/ «بالهای آوازخوان»
«بالهای آوازخوان» نخستین تجربه کارگردانی مستند بلند هیمن خالدی است و با روایتی موازی و درهمتنیده از زندگی سه زوج، مواجهه آنها با مساله مهاجرت را به تصویر میکشد. تهیهکنندگان این فیلم اینا تدژوا، زینا برویان و سرگل مرادی هستند و اثر بهصورت مشترک توسط گرجستان، بلژیک و ایران تولید شده است. بالهای آوازخوان تلاشی برای بازنمایی مهاجرت بدون قضاوت و ارائه نگاهی نو به زندگی روستایی؛ نه از منظر فقر یا نوستالژی، بلکه از زاویهای همدلانه و انسانی است. در مرکز روایت، زنی سالخورده قرار دارد که همزمان از شوهر صدسالهاش و لکلکی زخمی مراقبت میکند در حالیکه دخترش در حال آماده شدن برای مهاجرت به اروپا و پیوستن به همسرش است. همانطور داستان این مستند به ما میگوید، با فضای مختلط و در همتنیدهای طرف هستیم که احساسات مختلف در با یکدیگر عجین شدهاند. در این میان باید نغمهای برای انتقال این احساسات در کار باشد. نغمهای که ستار اورکی ساختن آن را بر عهده دارد. اورکی نیز از جمله آهنگسازان پرکار در مدیوم سینما، تلویزیون و نمایش خانگی است. اورکی با ۴ نامزدی در جشنواره فیلم فجر برای فیلمهای «ویلاییها»، «دوران عاشقی»، «آناهیتا» و «استرداد» از موزیسینهای شناختهشده در این رویداد است. در حال حاضر او با فیلم «بالهای آوازخوان» تجربهای جالب توجه در حیطه مستند پشت سر گذاشته است. تجربهای که با توجه با داستان و حال و هوای این اثر میتواند در نسبت با سایر آثار اورکی متفاوت باشد.
مسعود سخاوت دوست/ «صغری رئیس»، «فرشتهها نمیمیرند»، «موسیلی»
مسعود سخاوت دوست مثل روشی که در سینما و تلویزیون در پیش گرفته در جشنواره سینماحقیقت نیز پرکار و با انگیزه ظاهر شده است. او در این رویداد سه اثر در بخشهای مختلف دارد. «موسیلی» به کارگردانی الهه اذکاری و تهیهکنندگی حمید نجفیراد به همراه فیلم کوتاه «صغری رئیس» به کارگردانی و نویسندگی سید صادق کاظمی و تهیهکنندگی محمد جواد امیرانی از آثاری هستند که در بخش کوتاه جشنواره با یکدیگر رقابت میکنند. مسعود سخاوت دوست به عنوان آهنگساز در هر دو پروژه حضور دارد. در بخش رقابت ملی یکی از آثار مطرح و کنجکاویبرانگیز امسال سهم سخاوت دوست شده است. «فرشتهها نمیمیرند» به کارگردانی محمدرضا ابوالحسنی و تهیهکنندگی مرتضی شعبانی و همچنین روایت مریلا زارعی روایتی متفاوت از مظلومیت مردم غزه است؛ در روزگاری که زیستن در غزه، از یک حق طبیعی به یک تکلیف تبدیل شده، مردم غزه یاد میگیرند چطور از پس این تکلیف نیز با موفقیت بربیایند؛ همین جملات کوتاه را میتوان چکیده داستان مستند یادشده برشمرد. بر اساس اتمسفر جاری در این فیلم سخاوت دوست چالش مهمی در انتقال احساسات و البته پیام تاملبرانگیزی که در دل مستند «فرشتهها نمیمیرند» قرار گرفته، دارد.
فردین خلعتبری/ «مُک»
مستند کوتاه «مُک» به کارگردانی نازنین زهرا رفیعی و تهیهکنندگی محمد صادق اسماعیلی در بخش کوتاه جشنواره سینماحقیقت نوزدهم با ۲۴ اثر دیگر به رقابت میپردازد. این فیلم پیرامون یک پرونده واقعی است. پروندهای که مرضیه نقش اصلی آن را بازی میکند. او در گیر و دار وقایعی سخت و رنجآور، میایستد و دل به امید و عشق میبندد. زهرا رفیعی پیرامون نام این اثر اظهار کرد: «در گویش مناطقی از جنوب شرق ایران به درخت خرما، مُک میگویند. در واقع انتخاب این اسم نوعی استعاره از شخصیت اصلی فیلم است که در متن فیلم هم به آن پرداخته شده است». بنابر اطلاعاتی که از فیلم میدانیم، فردین خلعتبری در ایجاد اتمسفری دراماتیک برای آن -با توجه به شناختی که از او داریم- کار مشکلی نخواهد داشت. خلعتبری با ۹ نامزدی سیمراغ بنا بر گفته کارگردان اثر جانی تازه به مستند کوتاه «مُک» بخشیده است. فردین خلعتبری با نزدیک به ۷۰ اثر در آثار سینمایی و سریالی به قول نازنین زهرا رفیعی تا حدود زیادی میتواند به بهتر شدن فیلم کمک شایانی کند.
فریدون شهبازیان/ «عاموها»
مستند «عاموها» ساخته مهدی انصاری و از تولیدات مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی در بخش رقابت ملی با ۳۰ اثر دیگر رقابت میکند. انصاری در خصوص این اثر عنوان کرد: «پیش از این، آثار ارزشمندی مانند مستند «اربعین» استاد ناصر تقوایی (ساختهشده در دهه ۴۰) به آیینهای محرم پرداخته بودند. من میخواستم از زاویه دیگری به این موضوع نگاه کنم. پس از بررسی، تصمیم گرفتم تأثیر فرهنگ سیاهپوستان آفریقاییتبار را بر موسیقی آیینی و عزاداری در بوشهر بررسی کنم. این رویکرد پژوهشی، پایه اصلی مستند من شد.»
در ادامه اگر بخواهیم به جایگاه زندهیاد فریدون شهبازیان در این اثر اشاره کنیم، باید کمی از افرادی تاکنون از آنها گفتیم فاصله بگیریم. چرا که شهبازیان فقید تنها به عنوان مشاور در این اثر حضور داشته بود. انصاری درباره حضور فریدون شهبازیان سازنده آثاری همچون «شیر سنگی» و «در مسیر تندباد» توضیح داد: حضور استاد شهبازیان در این پروژه شانس بزرگی برای ما بود و در بحث پژوهش همراه ما بودند. آقای شهبازیان به پاس علاقه و احترامی که به پروژه داشتند، ۱۱ صفحه درباره کار نوشتند و در چند جا از نظرهای ایشان بهره بردیم. متاسفانه عمر استاد کفاف نداد که نسخه نهایی مستند را تماشا کنند».