محمدرضا کاظمی، رها: ناصر تقوایی در ۲۲ تیر ۱۳۲۰ در آبادان متولد و از همان دوران نوجوانی به سینما و ادبیات علاقهمند شد. او در ابتدا به عنوان عکاس و دستیار فنی وارد فضای هنر شد و پیش از آنکه فیلمسازی را آغاز کند، مستندسازی را تجربه کرد و در این مسیر آثاری همچون «فروغ فرخزاد»، «نخل»، «نانخورهای بیسواد»، «آرایشگاه آفتاب»، «باد جن»، «تاکسی متر» و… را ساخت.
پرچمداران موج نوی سینمای ایران
او با همکاری در بخش فنی فیلم «خشت و آینه» ابراهیم گلستان وارد دنیای سینما شد و همواره از گلستان به عنوان یکی از افراد تاثیرگذار در زندگی هنریاش یاد کرد. پس از ساخت چند فیلم کوتاه به طور مستقیم وارد عرصه فیلمسازی شد و در کنار نامهای بزرگی همچون داریوش مهرجویی، مسعود کیمیایی، بهمن فرمانآرا، امیر نادری، علی حاتمی، بهرام بیضایی و… پایه گذار موج نوی سینمای ایران شد.
این جریان سینمایی در اواسط دهه چهل و اوایل دهه پنجاه پرچمدار آثار هنری در سینمای ایران بود و با ساخت آثاری همچون «گاو» مهرجویی، «قیصر» کیمیایی، «آرامش در حضور دیگران» تقوایی، «حسن کچل» علی حاتمی، «خداحافظ رفیق» امیر نادری، «رگبار» بهرام بیضایی جریانی بزرگ و هنری در مقابل موج فیلمفارسی و سینمای بدنه آن دوران به وجود آوردند.
تقوایی جزو معدود کارگردانهای این نسل است که سریالسازی را هم تجربه کرد و یکی از مهمترین و محبوبترین سریالهای کمدی ایران را ساخت، سریال «دایی جان ناپلئون» که سال ۵۵ تولید شد و بازیگرانی همچون غلامحسین نقشینه، پرویز فنیزاده، نصرتالله کریمی، پرویز صیاد، سعید کنگرانی، محمدعلی کشاورز، اسماعیل داورفر، پروین ملکوتی و… در آن به ایفای نقش پرداختند.
کم گوی و گزیده گوی چون دُر!
در میان فیلمسازان موج نو، شاید ناصر تقوایی جزو کمکارها باشد. البته این میتواند به کمالگرایی و وسواس هنری او مربوط باشد، موضوعی که بسیاری از هنرمندانی که با این فیلمساز کار کردند به آن اشاره داشتند، تا جایی که برخی میگفتند تهیهکنندهها جرأت همکاری با تقوایی را ندارند چون بسیار حساس و نکتهسنج است و همین مسئله پروسه تولید را طولانی میکند.
با این وجود اما این فیلمساز آثار شاخص و قابل توجهی پیش و پس از انقلاب تولید کرد که اکثرشان جریان ساز و تاثیرگذار بودند. «آرامش در حضور دیگران»، «صادق کرده» و «نفرین» سه فیلم تقوایی در دهههای چهل و پنجاه بودند و در دهههای شصت و هفتاد «ناخدا خورشید»، «ای ایران» و «قصههای کیش» ساخت. «کاغذ بیخط» آخرین ساخته مرحوم تقوایی بود که سال ۱۳۸۰ ساخته شد. اگرچه پروسه تولید فیلمهای «زنگی و رومی» و «چای تلخ» را به ترتیب در سالهای ۱۳۸۱ و ۱۳۸۲ آغاز کرد که هر دوی این پروژهها نیمهکاره ماندند و پس از آن او دیگر به سراغ فیلمسازی نرفت.
اما یکی از نقاط عطف کارنامه تقوایی «ناخدا خورشید» است؛ اثری که علاوهبر محبوبیت در ایران، در جشنوارههای بینالمللی نیز با بازخوردهای مثبتی مواجه شد و جدا از نقدهای مثبت منتقدان جوایزی را نیز برای تقوایی به همراه داشت.
اگر بخواهیم نقش تقوایی را در بستر تاریخی سینمای ایران بررسی کنیم، او یکی از ستونهای نسل موج نو به شمار میرود که این مسیر را برای سینمای امروز ایران ریلگذاری کرد، کسی که نامش در تاریخ سینمای ایران ماندگار است و هر کدام از آثارش نماینده نگاه متفاوتی از زمان خود بودهاند.
حالا دیگر در تقویم میتوان روز ۲۲ مهر را روز سیاه سینمای ایران نامید، روزی که بهفاصله دو سال، داریوش مهرجویی و ناصر تقوایی دو تن از بزرگترین فیلمسازان ایران در آن روز درگذشتند.