امیرآراد ملکی بیگدلی، رها؛ همزمان با چهل و چهارمین دوره جشنواره تئاتر فجر، نمایش «تریبون آزاد» با بازی میثم سرآبادانی در بخش آثار خیابانی به اجرا رسیده است. سرآبادانی که از حضورش در تئاتر بیش از بیست سال میگذرد و بصورت تخصصی در بخش تئاتر خیابانی کار کرده است؛ جوایزی از جمله تندیس تئاتر فجر را در کارنامه دارد.
فعالیت تخصصی و جدی این بازیگر دلیلی شد تا درباره این شاخه از هنر نمایش بصورت جدیتر گفتگو کنیم. او معتقد است «فرم و اثر بخشی اجتماعی دو مکمل جدا نشدنی هستند نمیتوان انها را جدا کرد چرا که اگر نمایشی تنها مبتنیبر فرم باشد یک کار بیهوده میشود» وی البته بر بیتوجهی به تئاتر خیابانی اعتراض دارد و میگوید «تا چند وقت پیش برای پر کردن جدولهای جشنوارهها بخشی با نام خیابانی به فراخوانها اضافه میشد و بار کم مخاطبی اثار صحنهای را به دوش میکشید.»
متن این گفتگو را در ادامه میخوانید.
◉ در ابتدای گفتگو می خواهم در مورد ورودتان به فضای تئاتر بگویید.
من میثم سرآبادانی؛ متولد۱۳۶۳ هستم که از سال ۱۳۷۹تئاتر کار میکنم. رشته تخصصیام تئاتر خیابانی است اما تئاترهای صحنهای زیادی هم اجرا بردهام و در جشنوارههای معتبر و متفاوتی هم حضور پیدا کردم حالا هم در سطح ملی هم بینالمللی و عناوینی هم بدست آوردم از تقدیر در جشنوارههای مختلف گرفته تا تندیس بهترین بازیگری مرد تئاتر فجر که موفق به کسب آن شدهام.
◉ اگر بخواهیم تحلیلی از وضعیت تئاتر در ایران داشته باشیم یکی از دریچهها، نگاه از منظر توزیع و مصرف تئاتر است و یکی از این شبکههای توزیع، جشنوارهها است. نظرتان درباره جشنوارههای تئاتر در ایران چیست؟
بهطور کلی بنده با برگزاری جشنواره به معنای رقابت هنری مخالف هستم و برگزاری همایش را که با هدف جمع شدن هنرمندان دور هم باشد را ترجیح میدهم. البته جشنوارهها نکات مثبتی هم دارند؛ از جمله اینکه هنرمندان برای ارتقای سطح کیفی اثر در مبحث فرم تلاش زیادی میکنند ولی بعضی وقتها هم آنقر درگیر فضای درون جشنوارهای میشویم که از مخاطبشناسی و اثر بخشی اجتماعی غافل میشویم. البته باید بگویم که با برگزاری جشنواره نیز میتوانیم مشکلاتی چون افت سطح هنری آثار را داشته باشیم.
◉ در نظام تولید و داوری اثر نمایش خیابانی ما باید کدام یک از فاکتورهای فرم یا اثربخشی اجتماعی را ملاک قرار دهیم؟
فرم و اثربخشی اجتماعی دو مکمل جدا نشدنی هستند. نمیتوان آنها را جدا ساخت چرا که اگر نمایشی تنها مبتنیبر فرم باشد یک کار بیهوده میشود و اگر اثری نیز تنها بخواهد اثربخشی داشته باشد و از فرم غافل شود اثری سطحی و کلیشهای خواهد شد ما در داوری و تولید یک اثر باید هر دو عنصر را در نظر بگیریم.
◉ از حضورتان در جشنواره تئاتر فجر بگویید و اینکه مرحله بازبینی جشنواره در دوره چهل و چهارم را چگونه ارزیابی میکنید؟
جشنواره تئاتر فجر اگر چه به خاطر اتفاقاتی که برایش رقم خورده و بعضی اوقات فراز و نشیب داشته اما همچنان پیشانی تمام جشنوارههای تئاتر کشور هست و محلی جدی برای گردهمایی هنرمندان تئاتر است. شیوه بازبینی جشنواره فجر دستخوش تغییراتی بسیار شده که ارتباطی مستقیم با سلیقه دبیر جشنواره دارد و البته بودجه! بسیاری از سالها جشنواره منطقهای برگزار میشد. چندین سال نیز با فیلم آثار بازبینی میشد و آثار منتخب معرفی میشدند. اتفاق جالبی که در دوره چهل چهارم افتاد این بود که همه کارگردانان سراسر کشور به طور متمرکز در یک شهر جمع شدند و آثار همدیگر را به شکل فیلم دیدند؛ هرچند دیدن تئاتر به صورت ویدیو کاریست ملالآور و اینکه حق مطلب اثر هم ادا نمیشود. ولی گفتگو کردن هنرمندان موجب این میشود که با یکدیگر تبادل نظر کنند و چه بسا ایده و نمایشنامه از هم بگیرند و دوستیهای زیادی هم شکل بگیرد که این اتفاق برای تئاتر ما بسیار اتفاقی خوب است. البته بنده باید عرض کنم که تمامی شرایط دبیر، از جمله کمبود بودجه و چالشهای جشنواره منطقهای و بعد از آن هم خود برگزاری جشنواره بینالمللی تئاتر فجر را میدانم اما امیدوارم به آن شیوه قبلی که جشنواره منطقهای برگزار میشد برگردیم.
◉ ورود بخش خصوصی به تئاتر را چگونه میبینید؟
هنر و فرهنگ در کلیت مهجور است. بودجهها و توجهها به این حوزه همیشه محدود است. هر امکانی که بتواند تولید و توزیع اثر هنری را بیشتر بکند باید با استقبال مواجه شود. اگر بخش خصوصی وارد تئاتر شود بسیار اتفاقات خوبی رخ میدهد و کاری که وحید فخر موسوی انجام داده کاری قابل تقدیر هست چرا که توانمندی تیم برگزاری را نشان میدهد. ما در استان مرکزی بسیار کارخانجات بزرگی داریم مثل آلومینیومسازی اراک و هپکو و از همه مهم تر ما شهر صنعتی کاوه ساوه را در استانمان داریم ولی هرگز نتوانستیم این بخش های خصوصی را در تئاترمان دخیل کنیم که این دو دلیل داشته است؛ یکی عدم پیدا کردن زبان مشترک هنرمندان با این بخشها و دیگر اینکه هیچ مسئولی پیش قدم نشده است که پل ارتباطی ایجاد کند. اگر چنین اتفاقی رخ میداد ما میتوانستیم جشنواره های سطح بالای کشور را میزبانی کنیم.
◉ به حوزه تخصصی خودتان وارد شویم؛ چه چیزی تئاتر صحنهای و تئاتر خیابانی را از یکدیگر متمایز میکند؟
تئاتر صحنهای قائل به مکان، نور، گریمهای سنگین و انچنانی و دکورهای گاها حجیم و پرطمطراق اما در تئاتر خیابانی چنین چیزی وجود ندارد در عین سادگی هست.
◉ موقعیت نزدیک با مخاطب در تئاتر خیابانی و فاصله استیج تا مخاطب در تئاتر صحنهای چه مقدار در تاثیرگذاری اثر نقش دارد؟
بسیار موثر هست، هنگامی که مخاطب با بازیگران فاصلهای تنگاتنگ دارد و داد و ستدهایی چون اکسسوار با ان انجام میدهد و حتی امکان ارتباط فیزیکی با بازیگران را دارد و در نقاطی نیز با یکدیگر دیالوگ میکنند مخاطب کنشگرا میشود و این اتفاق موجب تاثیرگذاری بیشتر تئاتر خیابانی در قبال تئاتر صحنهای میشود تئاتر صحنهای دیوار چهارمی دارد که بسیاری از کارگردانان کلاسیک معتقدن که نباید شکسته شود و در تئاتر صحنهای نباید ارتباطی بین مخاطب و هنرمند شکل بگیرد اما امروزه شاهد این هستیم که تئاتر صحنهای نیز به سوی شکستن دیوار چهارم پیش میرود و این اتفاق قطعا تاثیر بسزایی در تاثیرگذاری بیشتر اثار صحنهای نیز میتواند داشته باشد.
◉ به نظرتان عملکرد هیئت انتخاب بخش خیابانی چگونه بوده است؟
هیئت انتخاب آثار بخش خیابانی این دوره از جشنواره بسیار هوشمندانه انتخاب شده؛ چرا که افراد منتخب همگی بخش مهمی از بدنه تئاتر خیابانی کشور هستند بهطور مثال جناب اقای خیراللهی تربیتکننده نسلیست که در حال حاضر سردمدار تئاتر خیابانی کشور هست.
◉ وضعیت امروز تئاتر خیابانی را چطور ارزیابی میکنید؟
در حال حاضر تئاتر خیابانی آنچنان که باید باشد نیست. این شاخه هنری تا چند وقت پیش برای پر کردن جدولهای جشنوارهها به فراخوان ها اضافه میشد و بار کم مخاطبی آثار صحنهای را به دوش میکشید. الان چند وقتی است که از زیر سایه تئاتر صحنهای بیرون آمده اما متاسفانه هنوز نتوانسته اظهار استقلال کند و بگوید من فرمتی جدید از تئاتر هستم.
◉ ایراد از کجاست؟
مشکل از نظر بنده با خود اسم تئاتر خیابانی شروع میشود. اگر ما جواد خیابانی را فاکتور بگیریم؛ انگار در کشور ما هر چیزی که پسوند خیابانی میگیرد، چیز حقیر و کماهمیتی تلقی میشود یا حس طردشدگی و انتقال میدهد و همین اتفاق موجب شده که دیدگاه مدیران و مسئولان و حتی مخاطبین نسبت به تئاتر خیابانی نگاهی تحقیرآمیز باشد. تئاتر خیابانی یا صحنهای مکمل یکدیگر هستند هر دو دغدغه فرهنگی هنری دارند و هر دو تئاتر هستند ولی از دلایلی که در جشنوارهها چرا مخاطب گاها بیشتر به استقبال تئاتر خیابانی میرود میشود به رایگان بودن تئاتر خیابانی اشاره کرد. من موافق این نیستم که تئاتر خیابانی نسبت به نمایشهای صحنهای مخاطب بیشتری دارد، چرا که همیشه اینگونه نیست. اصلا من اعتقادی ندارم که تئاتر خیابانی و صحنهای رقیب هم باشند. این حرف اساسا غلط است.
◉ Streed art در جوامع اروپایی در نسبت با فضای ایران چه تفاوتی دارد؟ این چیزی که می گویید در آنجا هم وجود دارد؟
اگر از معنی تحتاللفظیاش بگذریم چیزی که ما در حال حاضر داریم چندان ربطی به «street art» در جوامع اروپایی ندارد و به طور کلی فرمتهای متفاوتی داریم. از این جهت نمیشود در مقام قیاس این دو با هم صحبت کنیم. البته که در آنجا موضوع جدی تر است چون اساسا صحنه و نمایش جدیتر گرفته میشود. هنر خیابانی که در اروپا وجود دارد شامل مجموعه هنرهایی است که میتواند خارج از سالن نیز اجرا شود مثل موسیقی، تئاتر، گرافیتی، پرفورمنس ارت ها و … ولی برداشت ما از هنر خیابانی شده تئاتر خیابانی که این برداشت اسمی چندان با مسما نیست. تئاتر خیابانی در ایران شده تئاتری که خارج از صحنه اجرا میشود و این اشتباه است.