حسین جمالیفرد، رها؛ مسابقات تلویزیونی یکی از برنامههای سرگرمی و پر مخاطب شبکههای تلویزیونی در سراسر جهان است و اغلب شبکههای غیر خبری دنیا میکوشند تا با تولید و اجرای مسابقات تلویزیونی در ژانر سرگرمی و موضوعات مختلف، مخاطب بیشتری را به خود جلب کنند. طبعاً هرچه مخاطب بیشتر باشد، درآمد تبلیغات تلویزیونی و حتی سود حاصل از برندینگ آن، بیشتر خواهد بود.
اولین مسابقات تلویزیونی در ایران در دهه چهل تولید شد و تا امروز مسابقات زیادی در شبکههای مختلف سیما تولید شده است که با فرازوفرودهایی هم همراه بودهاند. مسابقاتی که برخی از آنان هنوز هم بعد از سالها به یاد مخاطبان مانده و جزو نوستالژی و خاطرات آنها شدهاند؛ مثل «مسابقه هفته» با اجرای مرحوم نوذری یا «مسابقه بزرگ» که از شبکه تهران پخش میشد و البته تعداد بیشماری مسابقه تلویزیونی که جز پر کردن آنتن خاصیت دیگری نداشتند و در یادها نماندند.
اما چرا برخی مسابقات تلویزیونی که در فصلهای ابتدایی جذاب هستند در ادامه دچار یکنواختی یا ریزش مخاطب میشوند و دیگر جذابیت قسمتهای ابتدایی را برای بیننده ندارند؟ در این گزارش به سه نکته درباره همین موضوع و شرایط مسابقات تلویزیونی که اخیراً فصلهای جدید آن در حال تولید و پخش هستند اشاره کنیم.
رقابت یا رفاقت؟
موفقیت و دیدهشدن هر مسابقه تلویزیونی فارغ از ایده، محتوا و فرم اجرا به سه عنصر رقابت، جایزه و شرکتکنندگان آن ارتباط مستقیم دارد. انگیزه رقابت در یک مسابقه خواه چه در استودیو تلویزیونی باشد و چه در یک میدان ورزشی، مهمترین بخش جذاب و هیجانانگیز ماجراست. حال چه این رقابت انفرادی باشد یا گروهی. کافی است عنصر رقابت را از یک مسابقه تلویزیونی حذف کنید و بهجای آن رفاقت را اضافه کنید. طبعاً مسابقه تبدیل به یک دورهمی میشود که حتی تلاش برای برندهشدن در آن هم مصنوعی و فاقد جذابیتهای سرگرمکننده برای بیننده خواهد بود.
جایزه رو کی داده، کی گرفته؟
شاید سکانس برندهشدن نقی و ارسطو (سریال پایتخت) در یک مسابقه تلویزیونی و دریافت جایزهشان یکی از واقعیترین قصههای دیده شده درباره مسابقات تلویزیونی باشد. هرچند جایزه در یک مسابقه تلویزیونی، نه اصل است نه فرع، اما هرچه باشد انگیزهای برای رقابت حاضران، افزایش تقاضا برای شرکت در مسابقه و دست آخر رغبت بینندهها برای تماشای برنامه و مشخصشدن برنده جایزه است. البته موردی مثل مسابقه استعدادیابی «عصر جدید» و «خندانندهشو» را نباید از یاد برد که لحظه اعلام برندهها نفسگیر بود. هرچند این جز مسابقات فضایی متفاوت از محصولات سرگرمکننده دارند که سوژه این گزارش است.
شرایط اقتصادی کشور، محدودیت منابع مالی و ترس از نیش و گزندهای رسانهای و غیررسانهای (مثل حاشیههای جایزه چشمگیر برندهباش) باعث شده است در این سالها نه خبری از جوایز بزرگ و پرسروصدا باشد و نه در پایان مسابقه شکل و شمایلی از جایزه یا رد و اثری از آن دیده شود.
از زمانی که خودروهای سواری بهعنوان جایزه، جزو آکسسوار مسابقه بودند تا امروز که جوایز مسابقات تنها به عدد بازی میلیونی و تعارف تبدیل شده، دیر زمانی نگذشته است؛ اما یکی از عناصر انگیزشی چه برای شرکت و چه دیدن برنامههایی ازایندست به حاشیه برده شده و همان نظریه «جایزه رو کی داده کی گرفته» را قوت بخشیده است.
مردم یا چهرهها، کدام جذابترند.؟
هیچ خط کش یا معیار و ترازویی نیست که بتوان با قاطعیت گفت مسابقهای که شرکتکنندگان آن مردم عادی یعنی مخاطب عام هستند جذابتر و دیدنیتر خواهد بود یا مسابقهای که چهرههای مشهور یا سلبریتی در آن حضور دارند. هر مسابقهای به فراخور، هویت، خلاقیت و ایدهپردازیاش، میتواند شرکتکنندگان متنوعی داشته باشد.
اما تغییر شرکتکنندگان مسابقات تلویزیونی در میانه راه تولید و پس از دیدهشدن نسبی آن بدون هیچ تغییر خلاقانه در فرم و محتوا، این روزها تبدیل به پاشنه آشیل مسابقات تلویزیونی شده است.
جایگزینی سلبریتیها و چهرههای هنری و ورزشی بهجای علاقهمندان واقعی مسابقات تلویزیونی، دیدن چندین و چندباره برخی از آنان در هر مسابقه، بدون توجه به استعداد یا توانایی آنان و تنها بهصرف شهرت یا آشنایی با مجری یا سازندگان و… جزو آسیبهایی است که میتواند، یک مسابقه تلویزیونی را از جذابیت و هیجان خلع سلاح کند.
«پانتولیگ»، «دونقطه»، «مسابقه صد»، «ماندنیها»، «کودک شو» و… جزو برنامههای سرگرمی شبکههای تلویزیون هستند که در ماههای اخیر فصلهای جدیدی از آنها روی آنتن رفته است یا خواهد رفت.
باتوجهبه نکاتی که پیشتر درباره مسابقات تلویزیونی بیان شد، طبعاً بهعنوان یک بیننده یا علاقهمند به تلویزیون، میتوانید بهراحتی قضاوت کنید که کدام مسابقه در عین جذابیت و دیدهشدن در فصلهای قبلی، با نادیدهانگاری موارد ذکر شده یا دستکم گرفتن مخاطب، صدر جدول را به رقبایش داد و کدام مسابقه جای آن را گرفت؟
به عبارتی دیگر مواردی مثل «دو نقطه» و یا «پانتولیگ» ذاتا مسابقاتی جذاب با حضور شرکتکنندگان معمولی هستند. سازندگان اما در فصلهای بعدی دست به دامان چهرهها شدند و محصول خود را ریل خارج کردند.