مسیح فخر؛ رها، داود مرادیان کارگردان مستند «اشغال جزایر» با تأکید بر رویکرد ملی و اتکای کامل فیلم به اسناد تاریخی، از ضرورت ساخت این اثر در شرایط حساس امروز میگوید؛ مستندی که تلاش میکند بدون شعار و اغراق، یکی از مناقشهبرانگیزترین موضوعات مرتبط با تمامیت ارضی ایران را برای مخاطب روشن کند. به بهانه حضور این مستند در جشنواره فجر، گفتوگویی با کارگردانش داشتیم.
◉ مستند «اشغال جزایر» با چه ضرورتی وارد بخش مستند جشنواره فیلم فجر شد و و فکر میکنید مخاطب فجر چه مواجههای با این فیلم خواهد داشت؟
فکر میکنم هیئت انتخاب جشنواره فجر به این نتیجه رسید که در شرایط فعلی و در وضعیتی که ما در لبه تهدید و حمله خارجی قرار داریم، یک فیلم ملی میتواند بسیار مؤثر باشد. از همین منظر نگاهشان به «اشغال جزایر» مثبت بود. با توجه به اینکه فیلم در بخش مسابقه هم حضور نداشت، این انتخاب بیشتر از جنس توجه و احترام بود. جا دارد تشکر کنم از اینکه دیدن فیلمی با وجه ملی، فارغ از ایدئولوژیهای سیاسی و مسائل جناحی، مورد توجه قرار گرفت.
◉ این مستند به یکی از حساسترین موضوعات مرتبط با تمامیت ارضی ایران میپردازد. چطور تلاش کردید روایت فیلم، هم ملی باشد و هم مستند و قابل اتکا؟
«اشغال جزایر» حتی یک واو بدون سند ندارد و همه کلماتش مستند است. به همین دلیل تلاش کردیم روایت فیلم طوری شکل بگیرد که سند در اولویت اول باشد. برخی منتقدان دقیقاً همین نکته را بهعنوان ایراد مطرح کردند و معتقد بودند کار از وجه داستانگویی فاصله گرفته، اما این نقد واحدی نبود. واقعیت این است که این تنها مستند تکمیلشده درباره ادعای امارات است؛ مستندهای دیگری شروع شده بودند اما ناتمام ماندند. پرداختن به اما و اگرهای دراماتیک میتوانست به فیلم لطمه بزند. من با اطمینان و با سند میگویم حتی یک واو بدون مدرک در فیلم وجود ندارد. آنچه «اشغال جزایر» را برای اهل فن متمایز میکند این است که ادعای امارات سه بخش کاملاً مجزا دارد و توضیح دادن این موضوعات حقوقی به مخاطب کار سادهای نبود. به همین دلیل روایت را از تاریخ آغاز کردیم و در دل تاریخ، مسائل حقوقی بهصورت ساده و قابل فهم بیان شد؛ بهطوری که مخاطب بعد از خروج از سالن دقیقاً میداند حق کجا بوده و حق با چه کسی است. ممکن است به صدا، ریتم یا غیردراماتیک بودن روایت ایراد گرفته شود، اما کسی نمیگوید نفهمیدم حق ما چه بوده.
◉ پژوهش تاریخی چه نقشی در شکلگیری روایت نهایی فیلم داشت؟
نفس «اشغال جزایر» به اسنادی وابسته است که در فیلم مطرح میشود؛ بدون این اسناد، فیلم اساساً شکل نمیگرفت. متأسفم که وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی در این برهه پرالتهاب حاضر به همکاری نشد؛ اگر اسناد داخلی هم اضافه میشد، مستندی تکاندهندهتر و تاریخیتر شکل میگرفت. با این حال، همین حالا هم این مستند اثری ماندگار است. اگر ترجمه و زیرنویس شود، امارات بههیچوجه نمیتواند بر ادعای خود تکیه کند و هرچه زمان بگذرد، اهمیت فیلم برای ما بیشتر خواهد شد.
◉ جایگاه مستندهای ملی در فجر را چگونه ارزیابی میکنید؟
جشنواره «سینماحقیقت» جشنواره تخصصی مستند و مهمترین رویداد این حوزه است. در جشنواره فجر اما مستند بیشتر جنبه تقدیری دارد؛ نوعی تشکر و اعتباربخشی به فیلمساز. ذات این جشنواره با سینمای داستانی تعریف شده و مخاطبش هم برای دیدن فیلم داستانی میآید، نه مستند. با این حال، اینکه مسیری باز شده تا جشنواره فجر کاملاً خالی از مستند نباشد، ارزشمند است و باید از هیئت برگزارکننده بابت این توجه تشکر کرد.
◉ اگر بخواهید «اشغال جزایر» را در یک جمله برای مخاطب فجر معرفی کنید، آن جمله چیست؟
فیلمی ساختهام که در آن همه برای ایران میمیرند.