سانسور، چاره سانسور نیست!

محمد صابری، رها: وضعیت فیلم سینمایی «قاتل و وحشی» به کارگردانی حمید نعمت‌اله، حالا چند سالی است که به یک نماد برای عیان کردن اعوجاج موجود در سازوکارهای کهنه و تاریخ‌مصرف گذشته نظارت در سینمای ایران تبدیل شده است. فیلمی که هنوز مخاطبان فرصت مواجهه با متن آن را پیدا نکرده‌‌اند و متأسفانه از منظر حاشیه‌های فرامتنی در معرض اخبار آن قرار گرفته‌اند که این اتفاق حیات طبیعی هر اثر هنری‌ای را مختل می‌کند و بر کیفیت ارتباط مخاطب با اصل اثر تأثیر خواهد گذاشت.

با همه این‌ها و به‌رغم گذشت بیش از ۶ سال از انتظار برای رفع‌توقیف، تردید نباید داشت که بالاخره این فیلم هم قرار نیست برای همیشه در کمد باقی بماند و چه به‌صورت رسمی و چه از معبر کانال‌های غیررسمی، در آینده‌ای نه‌چندان دور در دسترس مخاطبانش قرار می‌گیرد و این یک واقعیت غیرقابل خدشه است.

بهانه این یادداشت اما طرح پیشنهاد اکران محدود فیلم در سئانس‌های ویژه بانوان است، که به‌صورت رسمی در خبرگزاری مهر مطرح شده و بازتاب قابل‌توجهی هم در محافل رسانه‌ای و سینمایی داشته است. در یادداشت این خبرگزاری آمده است؛ «با در نظر گرفتن این مسائل و جستجو برای راهی جهت اکران قاتل و وحشی، می‌توان از یک الگوی فرهنگی موجود در کشور الهام گرفت: کنسرت‌های ویژه بانوان. این کنسرت‌ها که معمولا در تالارهای بزرگی همچون تالار وحدت و فرهنگسرای نیاوران برگزار می‌شوند، فرصتی برای تجربه موسیقی زنده در فضایی اختصاصی، محترمانه و محدود به زنان فراهم می‌کنند و هنرمندان زن در این محیط، استعدادهای خود را به نمایش می‌گذارند. می‌توان از روش اکران اختصاصی استفاده شده در حوزه‌ موسیقی، برای فیلم «قاتل و وحشی» نیز بهره گرفت.» در ادامه هم اینگونه نتیجه گرفته شده است؛ «این شیوه، با محدود کردن مخاطبان به زنان، می‌تواند ایراد فقهی مورد نظر شورای ارزشیابی و نظارت و حتی نهادهای دیگر را به کلی مرتفع کند.»

فارغ از ادبیات دلسوزانه و دغدغه‌مندانه این یادداشت و پیشنهادی که در دل آن ارائه شده است، نمی‌توان نسبت به این گزاره بی‌تفاوت ماند که این راهکار نه چاره‌ای برای مشکل که به نوعی پاک کردن صورت مسئله آن هم برمبنای همان منطق تاریخ‌مصرف گذشته برای «حذف» و «سانسور» است.

به گفته سیدعباس صالحی در مقام وزیر فرهنگ، در حال حاضر مهمترین مسئله‌ای که باعث استمرار بلاتکلیفی «قاتل و وحشی» شده، ایفای نقش لیلا حاتمی با سر تراشیده در فیلم است که این حضور از نگاه عضو روحانی شورای پروانه نمایش حرمت شرعی دارد و به همین دلیل هم فیلم با سد توقیف مواجه شده است.

اما چرا باید فیلم مهمی مانند «قاتل‌ووحشی» که تا به امروز با مانع «سانسور کاراکتر و گریم بازیگر اصلی» مواجه بوده است، تن به یک حذف گسترده‌تر در جامعه مخاطبان خود بدهد؟ اساسا مگر برای یک فیلم به‌ عنوان یک اثر هنری می‌توان شأن زنانه و مردانه در نظر گرفت؟!
اگر برمبنای یک نگاه و برداشت فقهی، تماشای این فیلم توسط مردان حرمت شرعی دارد، چرا سراغ دیگر نگاه‌ها و برداشت‌های فقهی نباید رفت؟ مگر می‌شود فیلمسازی همچون حمید نعمت‌اله را در موقعیتی قرار داد که گویی خودش نادانسته مرتکب فعلی حرام شده و حالا برای «بازگشت سرمایه» و یا «خروج وزارت ارشاد از بن‌بست» ناگزیر است در شمایل یک فیلمساز نادم، تن به حکم اکران محدود فیلمش بدهد؟

واقعیت این است که هر گونه نگاه حذفی به فرآیند عرضه یک محصول هنری، ریشه در منطق سانسور دارد و اگر دلسوزانه به فکر رفع این معضل در سینمای ایران هستیم، بیش و پیش از هر چیز باید از این گاه حذر کنیم. یک بار هم که شده باید به جای «حذف» به فکر «تغییر» باشیم و به پشتوانه اعتماد به سرمایه‌هایی همچون حمید نعمت‌اله، مسیر ثبت تجربه‌های جسورانه در سینمای ایران را بیش از این مسدود نکنیم.

مشکل فیلم «قاتل و وحشی» با اکران شدن به هر قیمت و تحت هر شرایطی رفع نمی‌شود، بلکه با این ایده تنها مشکل وزارت فرهنگ و ارشاد حل می‌شود و این سانسورچیان هستند که مفری برای فرار از یک تغییر ضروری در سازوکار نظارتی خود پیدا خواهند کرد.

نکته پایانی اینکه استناد به تجربه کنسرت‌های ویژه بانوان، در حالی برای حل مشکل فیلم حمید نعمت‌اله پیش کشیده می‌شود و تکرار آن برای فرآیند اکران «آثار سینمایی حساس» تجویز شده که باید پذیرفت دوران توافق نظر بر سر ممنوعیت خوانندگی بانوان هم مدت‌هاست به سر رسیده و یک طرح مبتکرانه فرهنگی باید با تکیه بر پویایی قواعد فقهی به‌دنبال رفع این محدودیت در عرصه برگزاری کنسرت‌های موسیقی هم باشد، نه بسط و توسعه آن به دیگر حوزه‌های فرهنگی.