امیر آراد ملکی بیگدلی، خبرنگار فرهنگی؛ براساس آمار، ۱۲۲ اثر متقاضی شرکت در بخش رادیوتئاتر چهل و چهارمین جشنواره تئاتر فجر شدهاند که از این میان ۶ اثر به مرحله نهایی داوری راه یافتهاند.
رادیوتئاتر اثری پیچیده و عمیق است و پیشرفت آن تا امروز که در جشنواره تئاتر به یک بخش ثابت و مهم تبدیل شود، مسیری دراز را طی کرده است؛ اما اگر در مورد این هنر بخواهیم صحبت کنیم، شاید نقطه مرکزی روایت ما بر سیداحمدخانسارنگی (ساوجی) باشد. کسی که از بنیانگذاران نمایش صوتی در ایران است و شاید تنها کسی باشد که قدیمیترین صوتها از آن باقی مانده است.
از پای منبرخوانی تا ضبط صفحه زیر برج ایفل
سیداحمدخانسارنگی در ساوه متولد شد، هم دوره با حکمرانی ناصرالدین شاه؛ چهارمین شاه قاجار. پدرش، میرزا سیدحسین، اولین کسی بود که احمد را به پای کلاس درس آواز نشاند و از همان نوجوانی، کارآموزی را آغاز کرد. پای منبرخوانی و مرثیهسرایی کار همیشگیاش بود و البته که در عزای سیدالشهدا اوج میگرفت و فعالتر از پیش به مدیحهسرایی و مرثیهسرایی میپرداخت.
حضور معینالبکا در شهرستان ساوه، مسیری نو در زندگی سیداحمد ایجاد کرد. سیداحمد به همراه چند تن دیگر از نوجوانان ساوجی به تکیه دولت برده شد و تحت آموزش ملا عبدالکریم جناب قزوینی قرار گرفت و رفتهرفته با رموز آواز ردیف دستگاهی آشنا شد. سیداحمد قامت رشیدی داشت؛ به همین سبب، نقوشی چون حر بن ریاحی و حضرت عباس(ع) و البته امامخوانی را در تکیه دولت شروع کرد.
میگویند در آن زمان که او شروع به تحریر زدن میکرد، تمامی چهلچراغهای تکیه دولت به واسطه تحریرهایش و وسعت صدای او به لرزه درمیآمد و اشراف برای وی هدایای متفاوتی میفرستادند.
سارنگی اولین قربانی کاپیتولاسیون درحوزه موسیقی و نمایش صوتی
او در طول زندگیاش پنج ضبط داشته است. ۱۲۸۴ تهران، اولین ضبط هنرمندان ایران بود. در این ضبط، علاوه بر حدود ۲۰ قطعه آواز صوتی، ۱۱ نمایش صوتی ضبط شده است و با توجه به اینکه این دوره ضبط اولین دوره از ضبط هنرمندان ایرانی بوده است، میتوان سیداحمدخانسارنگی (ساوجی) را نخستین هنرمند این عرصه نامید. شایانذکر است که این ۱۱ صفحه، تنها اجرای گویش در قاجار بوده است.
استقبال از این صفحهها موجب این اتفاق شد که با سرمایهگذاری تاجر روسیالاصل، آقای هامبارسوم، به جهت ضبط صفحه به همراه چند تن از هنرمندان و نوازندگان، سیداحمدخان سارنگی به دعوت کمپانی گرامافون راهی پاریس شوند. بعد از ضبط صفحات که به ایران بازگشتند به دلیل آغاز جنگهای داخلی (دوره استبداد صغیر)، این صفحهها فروش نرفت و بازگشت داده میشوند و تنها ۸ عدد از این صفحهها رؤیت شدهاند.
سیداحمدخان سارنگی از هامبارسوم شکایت میکند؛ اما به دلیل قوانین حاکم بر کشور و به دلیل وجود قانون کاپیتولاسیون در ایران، کاری از پیش نمیرود و سیداحمدخان ساوجی اولین قربانی کاپیتولاسیون هنر موسیقی و نمایش صوتی در ایران میشود.
آثار نخستین: نمایش ایرانی در حافظ الصوت
از آثار موجود مانده از سیداحمدخان سارنگی در حوزه نمایشهای صوتی ایرانی، میتوان به آثاری چون شاهزاده صمد، فالگیر یهودی و مسلمان، حاجی لره، اکبرخان، زری با شوهر اشاره کرد. این آثار دقیقاً میتوان گفت ساختار نمایشهای ایرانی را دارند. گفتگومحور هستند و چندان جنبه دراماتیکی ندارند. کاراکترپردازیها و نقوش در زمان خودشان گویی کار میکرده و مورد استقبال عوام بوده است.
نمایشها دیالوگهای پیچیده نداشتند و اکثرا به شکل دوکاراکتره و تککاراکتره اجرا میشدند. نکتهای که در این آثار قابل توجه است این است که آنها باید در مدتزمان نهایت سه و نیم دقیقه، یک صفحه صوتی را تمام کنند و نمایششان به نتیجهگیری و پایان برسد.
آثار برتر شرکتکننده در چهل و چهارمین تئاتر فجر
امروزه شاهد پیشرفت این رشته، یعنی نمایش رادیویی هستیم که در جشنواره فجر بخشی را به خود اختصاص داده است و در دوره آتی که چهل و چهار دوره از برگزاری جشنواره میگذرد، با رأی هیئت انتخاب متشکل از داریوش مؤدبیان، فرهنگ جولایی و فریبا متخصص، از بین ۱۲۲ اثر ارسالی از سراسر کشور، ۶ اثر را شایسته شرکت در بخش رقابتی رادیو تئاتر دانستند. اسامی آثار راه یافته به ترتیب حروف الفبا عبارتند از «آزاد» به کارگردانی سید بهزاد تاجالدینی از کرمان، «باغوحش شیشهای» به کارگردانی فریدون محرابی از تهران، «بر لب بحر فنا» به کارگردانی محسن مکاری از بوشهر، «پایان هزاره بیداد» به کارگردانی سلمان خطی از مازندران، «تلخک» به کارگردانی هانیه پیرامی از خراسان جنوبی و «منو حالا نوازش کن» به کارگردانی محمد مجدزاده از تهران.
آنچه که میتواند زنگ خطری جدی باشد تولید این آثار صرفاً برای حضور در جشنوارهها و بدون توجه به شنیده شدن از سوی مخاطبان عمومی است. با توجه به رشد روزافزون محصولات صوتی مانند پادکست و کتاب صوتی، با یک مخاطبشناسی دقیق میتوان جایگاه ویژهای نیز برای نمایشهای صوتی در سبد محصولات فرهنگی جامعه ایران باز کرد.