محمدرضا کاظمی، رها: پس از کش و قوسهای فراوان و حواشی ریز و درشت مربوط به انتخاب نماینده سینمای ایران برای حضور در اسکار، نهایتا فیلم سینمایی «علت مرگ: نامعلوم» توسط کمیته انتخاب معرفی شد. اگرچه گروهی بر این باور بودند که باید فیلم «پیر پسر» به عنوان نماینده ایران به این رویداد میرفت و برخی دیگر فیلمهای «زن و بچه» و «زیبا صدایم کن» را گزینههای محتملی میدانستند، اما در نهایت و بهصورتی غیرمنتظره فیلم علی زرنگار به عنوان نماینده سینمای ایران معرفی شد.
جدا از بحثهای جنبی این انتخاب، در این گزارش فیلم «علت مرگ: نامعلوم» را زیر ذرهبین قرار دادهایم تا هم مروری داشته باشیم بر قصه و حال و هوای آن، هم سرنوشت عجیب و غریبش از زمان تولید تا امروز را بررسی کرده باشیم.
قصه یک فیلم و یک مرگ!
«علت مرگ: نامعلوم» به کارگردانی علی زرنگار و تهیهکنندگی مجید برزگر، پس از سالها سرگردانی میان توقیف و اکران محدود، اکنون به نقطهای رسیده که شاید هیچکس در ابتدای مسیر برایش پیشبینی نمیکرد: نمایندگی سینمای ایران در اسکار ۲۰۲۶. این انتخاب قطعاً فرصتی استثنائی برای فیلمی است که بخش عمدهای از عمرش را در سایه گذرانده و در حالی که چندین سال اجازه پخش در کشورمان را نداشت، حالا قرار است در رویدادی با حد و اندازه اسکار، سینمای ایران را نمایندگی کند.
قصه این فیلم در جادههای کرمان و در دل کویر شکل میگیرد؛ جایی که هفت مسافر یک دستگاه ون تاکسی پیش از طلوع آفتاب به سمت کرمان حرکت میکنند، در طی مسیر، مرگ ناگهانی یکی از مسافران شرایط را به کل تغییر میدهد، اگرچه مسئله اصلی در این فیلم نه خود مرگ، بلکه واکنش آدمها در برابر آن است. تصمیمی که باید بگیرند، کشمکشهای روانی که تک به تک با آن درگیر میشوند و پذیرش نقش مسئولیت فردی در شرایط بحرانی، رفتارهای انسانی و انتخابهای اخلاقی، محورهای روایت را شکل میدهد.
موضوع دیگری که حتما باید به آن اشاره کرد، تیم بازیگران فیلم «علت مرگ: نامعلوم» است. یکی از برگ برندههای این فیلم بازیهای یکدست و روان آن است. در این اثر بازیگران مطرحی مثل بانیپال شومون، علیرضا ثانیفر و ندا جبرائیلی در کنار هنرمندان کمتر شناخته شدهای مثل علی محمد رادمنش، زکیه بهبهانی، سهیل باوی و رضا عموزاد حضور دارند و که در کنار هم قرار گرفتنشان به جذابتر شدن اثر کمک کرده است. هیچ کدام از بازیگران برای بیشتر در مرکز توجه بودن، تلاش اضافه نمیکند و همه چیز به اندازه، درست و حرفهای است.
حذف عجیب و غریب از فجر چهلم
«علت مرگ: نامعلوم» از همان ابتدا با مشکلات جدی در مسیر نمایش مواجه شد. این فیلم که پروسه تولید آن به سال ۱۴۰۰ برمیگردد، قرار بود نخستینبار در چهلمین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآید، اتفاقا این فیلم توسط هیئت انتخاب آن دوره هم پذیرفته شد و حتی عنوان شد یکی از سه فیلم برتر جشنواره بوده، اما در نهایت شورای پروانه نمایش با این فیلم همراهی نکرد و فیلم محبوب هیئت انتخاب جشنواره، اصلا اجازه ورود دریافت نکرد.
این مسئله در آن سالها حواشی زیادی به وجود آورد و عوامل فیلم نیز بارها و بارها به حذف اثرشان از جشنواره واکنش نشان دادند. علی زرنگار که پیش از این با حضور در آثاری مثل «بدون تاریخ بدون امضا»، «مغز استخوان»، «علفزار» و… بهعنوان نویسنده یا مشاور فیلمنامه جایگاه خود را در سینما تثبیت کرده بود، در نخستین گامش با یک تابلوی بزرگ ورود ممنوع مواجه شده و اجازه حضور در جشنواره فیلم فجر، (ویترین سینمای ایران) را به او نداده بودند.
او در همان روزهای زمستان سال ۱۴۰۰ در یادداشتی نسبت به این ماجرا اعتراض کرد و نوشت: «حقیقت پنهان نمیماند. فرهنگ راه خود را باز میکند. هیچ واژهای در قفس نخواهد ماند و معنایی پنهان در آستینِ هیچ هنرمندی. قلم در دستِ من است. و کاغذهای کاهیِ منتظر که بر آنها مینویسم. پس این قصه ادامه خواهد داشت، این قصه با تمام توانم ادامه خواهد داشت… که رنجِ کوه بریدن نصیبِ فرهاد است.»
گیر کردن پشت سد اکران
اما مسئله حذف از فجر، تنها بدشانسی این فیلم نبود و «علت مرگ: نامعلوم» تا سه سال پس از تولید هم همچنان اجازه اکران نداشت، اما در نهایت پروانه نمایش آن صادر شد و فیلم در دیماه ۱۴۰۳ روی پرده رفت. اما اکران آن محدود و با سانسهای اندک بود، و فقط ۱۶۹ سالن سینما در کشور آن را به نمایش گذاشتند، اتفاقی که باعث شد با وجود استقبال نسبی مخاطبان خاص و منتقدان، میزان فروش این اثر در گیشه نهایتا به ۵.۵ میلیارد تومان برسد.
حضور در جشنوارههای جهانی
یکی از نکاتی که میتوان گفت روی انتخاب این فیلم برای حضور در اسکار تاثیرگذار بوده، تجربههای پیشین فیلم زرنگار از حضور در جشنوارههای جهانی است.
«علت مرگ: نامعلوم» قبل از اکران داخلی، در جشنواره بینالمللی شانگهای حضور یافت و در چند بخش از جمله بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین بازیگر مرد و بهترین فیلمبرداری نامزد شد که در نهایت جایزه بهترین فیلمبرداری را دریافت کرد. این حضور، راه را برای دیده شدن فیلم در دیگر رویدادهای جهانی باز کرد و حالا انتخاب آن برای رقابت اسکار نشاندهنده تداوم همین مسیر است.
نگاه دوگانه منتقدان
منتقدان داخلی، در نقدهای خود بر دو نکته اصلی تأکید داشتهاند: نخست، ایده انسانی و اخلاقمحور فیلم که تماشاگر را با موقعیتهایی ملموس و قابل درک روبهرو میکند. این موضوع محوریت اکثر نقدهای مثبت پیرامون «علت مرگ: نامعلوم» است، اما در نقطه مقابل کندی ریتم در بخشهایی از روایت که از شدت تعلیق و کشش کار میکاهد، نقطه ضعفی است که تعدادی از منتقدان آن را مطرح کردند.
برخی از منتقدان خارجی نیز فیلم را به خاطر فضاسازی خاص کویری و لوکیشنهای طبیعی تحسین کردهاند؛ فضایی که با سکوت و خلأ همراه است و بیش از هر چیز مرگ و اضطراب را به مخاطب منتقل میکند. با این حال، تأکید بیش از حد بر روانشناسی شخصیتها و توقفهای طولانی در روایت، در نظر بعضی منتقدان به نقطه ضعف تبدیل شده است.
شهریور خوش یمن!
شهریور امسال برای فیلم علی زرنگار بسیار شیرین و خوش یمن بود، در اوایل این ماه جشن انجمن منتقدان برگزار شد که در این رویداد فیلم «علت مرگ: نامعلوم» تقریبا تمام جوایز اصلی را درو کرد.
بهترین فیلم، بهترین کارگردانی، بهترین فیلمنامه و دیپلم افتخار بهترین بازیگری برای علیرضا ثانیفر. این انتخابها باعث شد که نگاهها به این فیلم بسیار تغییر کند و وقتی همه این فیلم را در میان نامزدهای نهایی نمایندگی ایران برای اسکار دیدند، هیچکس تعجب نکرد.
در پایان شهریور هم که این فیلم به عنوان نماینده ایران برای حضور در اسکار معرفی شد و در ماه پایانی تابستان، شیرینترین اتفاقات برای این فیلم سینمایی رخ داد.
علی زرنگار در جشن منتقدان جوایز اصلی را شکار کرد
چرا این فیلم برای اسکار انتخاب شد؟
در میان ۵ فیلم نهایی ایرانی که نامزد حضور در اسکار بودند، دو فیلم «رها» و «علت مرگ: نامعلوم» کمترین شانس را داشتند و بیشتر کارشناسان سینما و منتقدان به ترتیب «پیر پسر»، «زیبا صدایم کن» و «زن و بچه» را گزینههای محتملتری میدانستند. مخصوصاً فیلم رسول صدرعاملی که باتوجه به فضای کلی و حال و هوای خاصی که داشت، تقریبا با چهار فیلم دیگر متفاوت بود.
اما در نهایت قرعه به نام «علت مرگ: نامعلوم» افتاد تا پس از طی کردن مسیر سختی که برای دیده شدن داشت، حالا فرصتی داشته باشد که در اشل جهانی حرفی برای گفتن داشته باشد. اگرچه انتخاب یک فیلم تجربی برای رویدادی مثل اسکار که بیشتر به دنبال آثار خاص و اصطلاحا بیگ پروداکشن است، شاید انتخاب درستی نبود. فیلم علی زرنگار از نظر سینمایی اثر قابل دفاع، خوش ساخت، منسجم و پرکششی است و قطعا در جشنوارههای اروپایی بسیار مورد توجه قرار میگرفت، اما مشخص نیست اسکار چه واکنشی نسبت به آن خواهد داشت.
در نهایت چه جزو موافقان حضور این اثر در اسکار باشیم، چه جزو مخالفانش، باید بپذیریم که «علت مرگ: نامعلوم» حالا دیگر نماینده ایران است، فیلمی که با توقیف و محدودیت به دنیا آمد، اما امروز در مسیری جهانی قرار گرفته است. انتخاب آن برای اسکار، نه فقط فرصتی برای دیده شدن یک فیلم که تجربهای ویژه برای کارگردان جوان است که باید دید در ادامه چگونه پای «سینمای ایران» و افتخار نمایندگی آن در یک عرصه جهانی خواهد ایستاد؟