محراب توکلی، رها؛ «شب» چه در سینمای ایران و چه در سینمای جهان میتواند از یک بستر زمانی فرا رفته و تبدیل به یک ساختار نمایشی شود. در سینما شخصیت و روایت دو ساختار اصلی و مهم هستند و شب با قرار گرفتن در زمره شخصیت، با ویژگیهای منحصر به فرد خود در هر فیلم با سایر شخصیتها و مخاطبان آن اثر ارتباط میگیرد.
البته تعامل شب با شخصیتهای دیگر و مخاطبان سینما به ایده و سوژه روایی فیلم نیز مربوط میشود. در سینمای ایران فیلمهای زیادی هستند که از این ویژگی شب بهره بردهاند. نمونههای زیادی در طی سالهای بعد از انقلاب قابل ذکر است. در هرکدام از این آثار شب کارکرد مخصوص خودش را دارد.
شب یلدا به عنوان بلندترین شب سال، فرصت خوبی برای مرور این فیلمها است. به همین بهانه هفت فیلم با حال و هوای شبانه از قبیل «متروپل»، «شبهای روشن»، «رخ دیوانه»، «شب یلدا»، «شب»، «زیر نور ماه» و «سعادتآباد» را در آستانه آخرین روز پاییز انتخاب کردهایم که بیشک این فهرست میتوانست نمونههای دیگری را هم در دل خود داشته باشد؛ این تنها یک خاطرهبازی یلدایی است…
مهناز افشار در نمایی از فیلم سینمایی «متروپل»
متروپل/ مسعود کیمیایی/ شبی طولانی در سینمایی که خانه است
فیلم سینمایی «متروپل» به نویسندگی، کارگردانی و تهیهکنندگی مسعود کیمیایی محصول سال ۱۳۹۲ است. این اثر در سی و دومین جشنواره فیلم فجر برای نخستینبار به نمایش درآمد و توانست در بخش تدوین نامزد دریافت سیمرغ بلورین شود. داستان فیلم «متروپل» درباره زنی به نام خاتون است که با چهرهای خونین از دست کسانی که قصد ربودن او را دارند فرار میکند و به محلی که سابقاً سینما بوده و هم اکنون باشگاه بیلیارد است میرود و در آنجا با مردانی مواجه شود که به او پناه میدهند. مهناز افشار، محمدرضا فروتن، پولاد کیمیایی ساعد سهیلی، تینا پاکروان و شقایق فراهانی از جمله بازیگران این اثر سینمایی هستند. نکته جالب توجه پیرامون این فیلم طولانی شدن و کش آمدن شب با وجود تهدیدی است که جان کاراکتر زن را به خطر انداخته است. در این میان رازها و درونیات شخصیت زن در این شب طولانی برای شخصیتهای دیگر فیلم برملا میشود. حال آنها هم وارد این ماجرا شده و در سینمایی متروک باید به مقابله با ضدقهرمان و بَدمنها برپردازند. مسعود کیمیایی در معرفی فیلم خود سینما را «خانه ما» تلقی کرد. به همین ترتیب شخصیتها به لحاظ استعاری سعی دارند از هنر هفتم نیز در این شب طولانی محافظت کنند.
مهدی احمدی و هانیه توسلی در نمایی از فیلم «شبهای روشن»
شبهای روشن/ فرزاد موتمن/ پرسهزنیها یک خیالپرداز!
فیلم سینمایی «شبهای روشن»، برداشتی آزاد از رمان داستایوفسکی، به کارگردانی فرزاد موتمن و نویسندگی سعید عقیقی که در سال ۱۳۸۱ به تولید رسید با وجود بیمهری در جشنواره فیلمفجر به یکی از آثار مهم سینمای ایران شد. «شبهای روشن» در گیشه فروشی معادل ۷۴ میلیون تومان داشت. این اثر در سالهای بعد به طرز عجیبی کشف و تبدیل به یک فیلم کالت شد و درباره آن کتاب و پادکستهای مختلفی ساخته شد. پیش از این فیلم، لوکینو ویسکونتی اثری از کتاب داستایوفسکی اقتباس کرد و فیلمی با همین نام در سال ۱۹۵۷ ساخت. داستان این فیلم درباره استاد دانشگاه ادبیات است که با تنهایی خود خو گرفته. استاد پس از روبرو شدن با دختری به اسم رویا، به او دل میبندد.
تصویر در این فیلم به طرز جالب توجهی با شخصیت استاد و روایت فیلم عجین شده است. سعید عقیقی در مقام فیلمنامهنویس پس از وفاداری به متن کتاب سعی دارد خیالپرداز بودن استاد را در دل شب به مخاطب القا کند. استاد در پرسهزنیهای خود صراحتاً به این موضوع اشاره کرده و میگوید: «روزها پیادهروی فایده نداره، صدا، نور و شلوغی مزاحم خیالبافی آدمه! باید صبر کرد تا شب بشه..» سپس استاد را میبنیم که به کتابفروشی همیشگیاش میرود. در ادامه استاد و رویا پس از آشنایی به دل شب زده و در آنجا با یکدیگر اشعار معاصر و کلاسیک ایران را دوره میکنند. در جایی که رویا یک سال پیش با نامزدش قرار ملاقات گذاشته بود. شب در «شبهای روشن» معجونی شاعرانه از عشق و جدایی است. از رمانتیسم و تراژدی. از به دست آوردن و از دست دادن…
محمدرضا فروتن و زندهیاد کیومرث پوراحمد در پشتصحنه «شب یلدا»
شب یلدا/ کیومرث پوراحمد/ آیا انتظار خود عشق است؟!
فیلم «شب یلدا» به کارگردانی و نویسندگی کیومرث پوراحمد در سال ۱۳۸۰ ساخته شد. تهیهکنندگی این اثر را موسسه فرهنگ تماشا برعهده داشت. این اثر در گیشه توانست فروشی نزدیک به ۱۰۰ میلیون تومان داشته باشد. روایت این فیلم درباره مردی به نام حامد است که علیرغم علاقه بسیار به همسرش مهناز و فرزندش نازی، آنها را پس از ده سال زندگی مشترک به خارج از کشور میفرستد. بهانه مهناز برای سفر، آزادی بیشتر است، اما پس از خروج از کشور، رفتارهای مشکوکی از او سر میزند. دوستان حامد در خارج، به او اطلاع میدهند که مهناز با فردی به نام «آقای شریف» (از دوستان قدیمی حامد) در ارتباط است. حامد که از نظر روحی بسیار حساس شده، به همسرش بدگمان میشود و خود را در خانه حبس میکند. «شب یلدا» روایت سخت، طولانی و طاقتفرسایی از زندگی حامد در یک سال دوری از خانوادهاش را به تصویر میکشد. تعبیر شب یلدا در این فیلم طولانی بودن و عمق جدایی حامد از خانوادهاش است. از بازیگران این فیلم میتوان به محمدرضا فروتن، الهام چرخنده، هیلدا هاشمپور، پرویندخت یزدانیان اشاره کرد. گریهها و غصههای بیامان حامد -خصوصا سکانس رقص با برف شادی- ردپایی ماندگار از «شب یلدا» در تاریخ سینمای ایران بر جای گذاشته است.
حامد بهداد و لیلا حاتمی در نمایی از فیلم «سعادت آباد»
سعادت آباد/ مازیار میری/ پردهبرداری از رازها در یک دورهمی شبانه!
«سعادتآباد» به تهیهکنندگی همایون اسعدیان، کارگردانی مازیار میری و نویسندگی امیر عربی در سال ۱۳۸۹ ساخته شد. این اثر در بیست و نهمین جشنواره فیلم فجر برای اولین بار اکران شد. از بازیگران این اثر میتوان به لیلا حاتمی، حسین یاری، حامد بهداد، امیر آقایی، مهناز افشار، مینا ساداتی و هنگامه قاضیانی اشاره کرد. روایت فیلم «سعادتآباد» پیرامون یک دورهمی در طبقه مفرحنشین ایران است. به بیانی دقیقتر یاسی با بازی لیلا حاتمی که در زندگی مشترک با محسن با بازی حامد بهداد دچار تردیدهایی شده است، تصمیم میگیرد برای او جشن تولّدی بگیرد و خاطراتی را یادآوری کند. او برای بهتر برگزار کردن مهمانی همه چیز را از قبل پیشبینی میکند، غافل از این که شرایط به خواسته او پیش نمیرود. تصویر شب در این فیلم به یکی از ویژگیهای متعارف آن مربوط میشود. آن هم بحث دورهمی است. شب یکی از بسترهای تیپیکال برای جمع شدن افراد دور هم برگزاری یک مهمانی است. در این مقطع مهمانی خود تبدیل به یک موقعیت دراماتیک شده و روایت داستان را پیش میبرد.
امین حیایی و خسرو شکیبایی در نمایی از فیلم «شب»
شب/ رسول صدرعاملی/ مخمصه
شب فیلمی به کارگردانی رسول صدرعاملی و تهیهکنندگی سید کمال طباطبایی و نویسندگی کامبوزیا پرتوی بر اساس طرحی از اصغر فرهادی ساخته سال ۱۳۸۶ است. عزتالله انتظامی، خسرو شکیبایی و امین حیایی از جمله بازیگران این فیلم هستند. در خلاصه داستان فیلم «شب» آمده است: گروهبانی جوان، به نام محسن که اهل مازندران است، برای تحویل دادن مجرمی سابقهدار به نام دکتر پرویز به زندان نهبندان، به علت محیا نبودن شرایط سفر مجبور میشود که به همراه مجرم و دستبند، شبی را در مشهد بگذراند. در این شب موانعی بر سر راه محسن قرار میگیرد. «شب» در بیست و ششمین جشنواره فیلم فجر حضور یافت و در دو بخش بهترین موسیقی و بهترین بازیگر نقش اول مرد نامزد دریافت سیمرغ بلورین شد. امین حیایی برای بهترین بازیگر نقش اول مرد، موفق به دریافت سیمرغ بلورین شد. عزتالله انتظامی نیز تندیس زرین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد را از جشنواره بینالمللی فیل بیروت برای ایفای نقش در این فیلم دریافت کرد. شخصیت جالب توجه مرحوم انتظامی کار مامور بدرقه، محسن را در فیلم «شب» سخت میکند. او به عنوان یک پزشک با قصوری که در کارش داشته متهم شمارده شده است. او معروف به دکتر در این فیلم شبی طولانی و سخت برای محسن رقم میزند. از طرفی وسواسهای خود مامور به پیچیده شدن رویدادهایی که در این شب سپری میشود، ضریب میدهد.
طناز طباطبایی و ساعد سهیلی در نمایی از فیلم «رخ دیوانه»
رخ دیوانه/ ابوالحسن داوودی/ سایه یک جنایت!
ابوالحسن داوودی در سال ۱۳۹۳ فیلم سینمایی «رخ دیوانه» را با بازی ساعد سهیلی، امیر جدیدی، صابر ابر، طناز طباطبایی و صابر ابر ساخت. محمدرضا گوهری نویسنده فیلمنامه این اثر و بیتا منصوری تهیهکننده آن بود. داستان این فیلم از این قرار است چند جوان در یک قرار اینترنتی با یکدیگر آشنا شده و به دنبال یک شوخی و شرطبندی در مسیری پیچیده و دلهرهآور میافتند، مسیری که درک جدیدی از زندگی و اجتماع را برای هرکدامشان رقم میزند و باعث میشود سرهم دیگر کلاه بگذارند تا اینکه سایه یک جنایت بر سر راه آنها سبز میشود. «رخ دیوانه» در جشنواره سیوسوم فیلم فجر حضور داشت و توانست در ۱۲ رشته نامزد دریافت سیمرغ بلورین شود. این اثر موفق به دریافت ۵ سیمرغ اعم از بهترین کارگردانی، بهترین فیلم، بهترین جلوههای ویژه بصری، بهترین صداگذاری و بهترین فیلم از نگاه تماشاگران شود. این اثر در گیشه فروشی نزدیک به ۴ میلیارد تومان داشت. شب در فیلم «رخ دیوانه» ردپایی مرموزی دارد. داوودی پس از پشت سر گذاشتن تجربه «تقاطع» باری دیگر به دنبال یک رخداد غیرمترقبه در شب رفت. این فیلم از شب مامنی برای ایجاد تعلیق، شک، ترس و تردید ایجاد میکند. شب صرفاًٌ یک بستر زمانی برای سرخوشیهای جوانانه نیست، تودهای تاریک و مبهم برای به دام انداختن شخصیتهای داخل فیلم است و آنها را در نقطه دیدهای مخلتف به سمت خود میکشاند.
نمایی از فیلم سینمایی «زیر نور ماه»
زیر نور ماه/ رضا میرکریمی/ اخلاق و انسانیت شبهای سرد را گرم خواهد کرد
رضا میرکریمی بعد از فیلم سینمایی «کودک و سرباز» به سراغ «زیر نور ماه» رفت و در سال ۱۳۷۹ به تهیهکنندگی منوچهر محمدی این اثر را ساخت. نکته قابل توجه در مورد این فیلم حضور یک روحانی به عنوان شخصیت اصلی است که تا قبل از آن در سینمای ایران رخ نداده بود. داستان این فیلم درباره طلبهای به نام سید حسن است که معتقد است چون مانند پدربزرگش میان مردم نیست و نفسش تأثیری ندارد نمیتواند لباس روحانیت را بپوشد و تنها برای دلخوشی خانواده اش چنین میکند. روزی که لباس روحانیت را میخرد در مترو پسرکی لباس او را میدزدد. جستجوی او برای لباس موجب آشنایی او با بی خانمانان زیر پل رسالت میشود. او سرانجام همه کتابهایش را میفروشد تا بتواند به آنها کمک کند. از بازیگران فیلم «زیر نور ماه» میتوان به فرشته صدر عرفایی، محمود نظرعلیان، شقایق دهقان، مهران رجبی، اصغر حیدری، حسین پرستار و علی بکائیان اشاره کرد. این اثر در نوزدهمین جشنواره فیلم فجر حضور یافت و توانست در ۶ رشته نامزد دریافت سیمرغ بلورین شود. رضا میرکریمی جایزه ویژه هیئت داوران را از این رویداد به دست آورد. فروش فیلم «زیر نور ماه» در گیشه نزدیک به ۱۲۰ میلیون تومان بود.
شبهای سرد زیر پل رسالت در این فیلم نمایان یک تصویر مشخص هستند. آن هم اخلاقمداری و انسانیت تحت عنون نوعدوستی است. وقتی آتشی افراد بیخانمان را گرد هم میآورد، دیگر ردی از سرما باقی نمیماند. گرمای آن آتش با گرمای صمیمت و صحبتهای افرادی که دور آن هستند عجین شده و از یک شب سرد در تهران، خانهای گرم و دوستداشتنی میسازد.