محراب توکلی، رها؛ سینمای ایران به خصوص به اصطلاح اجتماعی و سینمای آسیبهای اجتماعی آن همواره با جامعه کوچکی به نام خانواده سر و کار داشته است. در بررسی این آثار پدر و مادر نقش کلیدی را بازی خواهند کرد. سرنخ تمام بحثها و نقدها توسط پدر و مادر به مخاطبان حرفهای و غیرحرفهای سینما داده میشود.
به طور معمول شخصیت پدر در سالهای اخیر سینمای ایران مورد بحث و مناقشه بوده است، در صورتی که کاراکترهای مادر نیز از این قاعده مستثنی نیستند. وقتی به فیلمهای یک سال اخیر از «غریزه»، «بچه مردم»، «ناتوردشت» گرفته تا «رها»، «زیبا صدایم کن» و «زن و بچه» نگاه میکنیم، شخصیت مادر نیز جای پرسش و سوال برایمان ایجاد میکند. این مصادیق میتوانند تا حدودی به ما و سینمای ایران نکاتی حائز اهمیتی را یادآوری کند.
به بهانه روز مادر، رسانه «رها» طی این گزارش به ۷ شخصیت مادر در ۷ اثر شاخص اکران شده از ابتدای سال ۱۴۰۴ پرداخته است. در این بازخوانی تمرکز بر فیلمهای اجتماعی بوده و فیلمهای تاریخی همچون «موسی» و یا انیمیشنهایی مانند «پسر دلفینی۲» و «رویاشهر» بهرغم اهمیت کاراکتر مادر در روایتهایشان، خارج از دایره بررسی این گزارش قرار گرفتهاند.
زیبا، صدایم کن/ رسول صدرعاملی/ مادر؛ غایب
فیلم سینمایی «زیبا، صدایم کن» به کارگردانی رسول صدرعاملی و تهیهکنندگی سید مازیار هاشمی در چهلوسومین جشنواره فیلم فجر به نمایش درآمد. این اثر که یک اقتباس از کتابی با همین نام نوشته فرهاد حسنزاده بود، پس از موفقیت در این رویداد و کسب سیمرغ بلورین بهترین فیلم، از ۱۷ اردیبهشت سال جاری وارد گیشه سینماها شد و توانست فروشی معادل ۱۶ میلیارد تومان داشته باشد. این فیلم با بازی امین حیایی، ژولیت رضاعی، مهران غفوریان و ژولیت رضاعی نزدیک به ۲۰۰ هزار مخاطب به سالنهای سینما جذب کرد. در خلاصه داستان «زیبا، صدایم کن» آمده است: «خسرو که در آسایشگاه روانی به اجبار بستری شده است، تمام این سالها را در فکر دخترش زیبا سپری کرده و امروز روز تولد ۱۶ سالگی دخترش (زیبا) است و خسرو نمیخواهد از این روز ساده بگذرد».
همانطور که از خلاصه قصه پیدا است، همه چیز حول محور رابطه میان یک پدر و دختر روایت میشود. پدر در روز تولد دخترش میخواهد سالهای غیبت و نبودناش را جبران کند. آنها یک روز کامل با هم در خیابان ولیعصر سر میکنند. پدر (امین حیایی) برای دخترش (ژولیت رضاعی) دست به هر کاری میزند. در این میان به ندرت از مادر زیبا صحبتی به میان میآید. در تمام این سالها او نیز همچون پدر غایب و در سایه بوده است. در ادامه داستان متوجه میشویم که مادر زیبا به عنوان راننده اتوبوس در سطح شهر تردد داشته و از این طریق به دنبال دخترش بوده است. در نهایت مادر و دختر با یکدیگر ملاقات میکنند و ما آنچه در سکانس پایانی از این فیلم میبینیم، حضور زیبا در اتوبوس مادر است، وقتی خود زیبا وارد اتوبوس شده و خود او در مقابل مادرش ظاهر میشود، قبل از اینکه مادرش بتواند او را پیدا کند.
زن و بچه/ سعید روستایی/ مادر؛ پریناز ایزدیار
فیلم سینمایی «زن و بچه» به نویسندگی و کارگردانی سعید روستایی و تهیهکنندگی سید جمال ساداتیان پس از حضور در جشنواره کن، از ۱ مرداد سال جاری به گیشه سینماها آمد و با دیگر فیلمها به رقابت پرداخت. این فیلم با جذب ۱ میلیون و ۱۵۰ هزار مخاطب به سینماها، توانست فروشی معادل ۱۰۰ میلیارد تومان داشته باشد. «زن و بچه» درباره مهناز (پریناز ایزدیار) است که دارای دو فرزند یعنی یک پسر نوجوان به نام علیار و یک دختر کوچک است و قصد دارد فصل جدیدی از زندگیاش را با نامزد شدن با حمید (پیمان معادی) است آغاز کند اما وقتی علیار به دلیل مشکلات رفتاری از مدرسه اخراج میشود یک بحران خانوادگی جدید ایجاد میشود..
همانطور که از خلاصه داستان این اثر پیداست محوریت قصه بر دوش یک مادر به نام مهناز با بازی پریناز ایزدیار است. او قصد دارد با راهکارهایی زندگی خود را بهبود بخشیده و وضعیت را برای خود و پسرش علیار بهتر کند. اما هر چه جلوتر میرود، هر اقدامی که رو به جلو برمیدارد، وضعیت بدتر و بدتر میشود. مهناز به نحوی حتی مسبب مرگ فرزندش میشود. در ادامه اقدامات او همه چیز به هم ریخته و این آشوب زندگی بقیه افراد خانواده را تحت شعاع خود قرار میدهد. در نهایت تنها چیزی که برای او و سایر اعضای خانواده باقی میماند، قدرت بخشش است.
بچه مردم/ محمود کریمی/ مادر؛ غایب
«بچه مردم» به کارگردانی محمود کریمی و تهیهکنندگی سید علی احمدی در چهلوسومین جشنواره فیلم فجر برای نخستین بار به نمایش درآمد. این اثر با بازی مهبد جهاننوش، گوهر خیراندیش، حسن معجونی، رضا کیانیان، سیامک صفری و بهروز شعیبی توانست در ۱۵ رشته نامزد دریافت سیمرغ بلورین شد و موفق شد در ۳ رشته بهترین کارگردان اول، بهترین تدوین و بهترین فیلمنامه برنده سیمرغ شود. «بچه مردم» از ۳۰ مهر سال جاری وارد چرخه اکران شد و هماکنون در گیشه سینماها با دیگر آثار به رقابت میپردازد. این اثر با جذب ۱۵۵ هزار مخاطب به سینماها بیش از ۱۲ میلیارد تومان فروش داشته است. داستان این فیلم درباره نوجوانی به نام ابوالفضل است که در پرورشگاه بزرگ شده و پس از اینکه به سن بلوغ میرسد، سعی دارد پدر و مادر خود و هویت واقعیاش را پیدا کند.
ابوالفضل به سختی با کمک دوستانش پرونده اجتماعیاش را پیدا کرده و متوجه میشود که باید به دنبال مادرش بگردد. اطلاعاتی که او از مادرش دارد چندان در پیدا کردن او به ابوالفضل کمک نمیکند. در نتیجه قهرمان ما تمام تلاشاش را برای پیدا کردن مادرش میکند. ابوالفضل با بازی مهبد جهاننوش امیدوار است که مادرش او را گم کرده باشد در نتیجه به دنبال بچههای گم شده در تاریخی که او به پرورشگاه تحویل داده شده میگردد. او دستآویز هر کمکی میشود. در پایان تراژدی واقعی برای او رخ میدهد. مادر ابوالفضل او را به عمد در پرورشگاه گذاشته است. در این لحظه به تعبیری مادر قهرمان قصه برای مخاطب تبدیل به یک شخصیت منفی میشود.
پیرپسر/ اکتای براهنی/ مادر؛ غایب
فیلم سینمایی «پیرپسر» به نویسندگی و کارگردانی اکتای براهنی و تهیهکنندگی مشترک حنیف سروری و بابک حمیدیان پس از اکران در بخش ویژه چهلوسومین جشنواره فیلم فجر یکی از آثار مورد انتظار برای اکران در سالنهای سینما بود. در نهایت در ۲۱ خرداد سال جاری توسط عامریانفیلم اکران شد و با جذب ۲ میلیون مخاطب ۱۸۱ میلیارد تومان در گیشه فروش داشت. از بازیگران این اثر میتوان به حامد بهداد، حسن پورشیرازی، لیلا حاتمی و محمد ولیزادگان اشاره کرد. داستان فیلم «پیرپسر» به طور خلاصه پیرامون خانواده باستانی است که با آمدن یک زن به زندگیشان، کشمکشهایی که داشتهاند، به اوج خود میرسد. غلام باستانی به عنوان پدر این خانواده دو پسر به نامهای علی و رضا از دو زن متفاوت دارد. هر دو نیز در داستان حضور فیزیکی ندارند. ردپای این دو در ساختار فیلم نیز چندان دیده نمیشود. از طرفی در پیشداستانهای «پیرپسر» نمیتوان ردی از کنش مادر به طور جدی دریافت کرد. علی و رضا در موقعیتهایی از نسبتی که با مادرشان داشتهاند در حد دیالوگ صحبت میکنند اما نه بیشتر و نه کمتر.
غریزه/ سیاوش اسعدی/ مادر؛ پانتهآ پناهیها
فیلم سینمایی غریزه به کارگردانی و تهیهکنندگی سیاوش اسعدی نیز از دیگر آثاری است که در بخش ویژه چهلوسومین جشنواره فیلم فجر اکران شد. این فیلم با بازی امین حیایی، ساینا روحانی، پانتهآ پناهیها و ژاله صامتی پس از اکران در جشنواره مورد توجه قرار گرفت و توسط عامریانفیلم تاریخ ۳۰ مهر سال ۱۴۰۴ وارد گیشه شد. این اثر با ۱۵۸ هزار مخاطب اقبال «پیرپسر» را نداشت و فروشی ۱۴ میلیاردی تومانی داشت. در خلاصه داستان «غریزه» آمده است: قصهای عاشقانه که در اواخر دهه ۴۰ خورشیدی روایت میشود. عاشقانهای که با یک اتفاق تلخ سرنوشت شخصیتهای داستان به شکل عجیبی تغییر میکند.
شخصیت مادر را در این فیلم پانتهآ پناهیها بازی میکند. او سعی دارد میان دختر باردار خود (ساینا روحانی) و دوست همسر فوتشدهاش (امین حیایی) رابطهای ایجاد کرده و بستر ازدواج میان آنها را فراهم کند. این اتفاق به طوری بر خلاف میل باطنی دخترش است. کشمکشی جدی و شدید میان این دو کاراکتر شکل نمیگیرد، اما آنچه مخاطب از ارتباط میان دو حس میکند، تضاد است. تضادی سرنوشتساز و تا حدی کنجاویبرانگیز! چرا که دختر نوجوان فیلم در مسیر مادر شدن است و مادر شدن او پرسشی است که نقش پانتهآ پناهیها را به عنوان یک مادر تحت شعاع خود قرار میدهد.
ناتوردشت/ محمدرضا خردمندان/ مادر؛ غایب
فیلم سینمایی «ناتوردشت» به کارگردانی محمدرضا خردمندان و تهیهکنندگی مهدی فرجی از دیگر آثار مورد انتظار گیشه بعد از حضور در چهلوسومین جشنواره فیلم فجر بود. این اثر در ۱۲ شهریور سال جاری وارد چرخه اکران شد. «ناتوردشت» با بازی هادی حجازیفر، میرسعید مولویان، سعید آقاخانی، علی مصفا، بابک کریمی و شبنم قربانی فروشی معادل ۲۰ میلیارد تومان در گیشه داشت و توانست بیش از ۲۶۰ هزار مخاطب به سالنهای سینمای ایران جذب کند. داستان فیلم به یکی از اتفاقهای مهم اجتماعی ایران برمیگردد؛ جایی که همه تلاش میکنند تا دختر گمشده روستا را پیدا کنند و در این بین، رازهایی برملا میشود.
در این فیلم نیز همچون فیلم «پیرپسر» نقش مادر به طور محسوس غایب است. نه ردی از مادر دختر گم شده میبینیم و نه رد محسوسی از مادر شبنم قربانی (معشوقه میرسعید مولویان در قصه). قهرمان داستان (هادی حجازیفر) در جستوجوی دختر گم شده در روستا از ایستگاهی به ایستگاه دیگر میرود و در ذیل این مسیر به طور دقیق حتی فقدان مادر و مادرانگی هم دیده نشده یا به آن اشاره نمیشود.
رها/ حسام فرهمندجو/ مادر؛ غزل شاکری
«رها» به کارگردانی حسام فرهمندجو و تهیهکنندگی سعید خانی از جمله آثاری بود که در جشنواره چهلوسوم فیلم فجر خوش درخشید. از دیگر عوامل سازنده این اثر میتوان به مرضیه برومند به عنوان مشاوره کارگردان اشاره کرد. «رها» در رسته فیلم اولیهای فجر قرار گرفت و توانست برنده بهترین فیلم اول در این رویداد شود و ۷ نامزدی در رشتههای مختلف به دست آورد. این فیلم در اواخر سال ۱۴۰۳ اکران و مسیر خود در گیشه را در طی سال ۱۴۰۴ پشت سر گذاشت. «رها» در مجموع فروشی نزدیک به ۴۰ میلیارد تومان داشت و توانست بیش از ۴۰۰ هزار مخاطب به سالنهای سینما جذب کند. شهاب حسینی و غزل شاکری از جمله بازیگران مطرح این فیلم بوده و در خلاصه داستان آمده است که توحید ۵۵ ساله به همراه همسر و فرزندانش زندگی متوسطی دارند. تا اینکه یک اتفاق خیلی ساده، داستان زندگی آنها را بهم میریزد. این اتفاق ساده ماجرا دزدیده شدن دختر خانواده، رها است.
بحث مادر و مادرانگی در این فیلم با سایر فیلمها کمی فرق میکند. خبری از تراژدی مادرانه و یا غیبت محسوس نیست. تنها نکتهای پیرامون بحث مادرانگی میتوان به آن اشاره کرد، انفعال در دو سوم ابتدایی فیلم است. نقش مادر در این فیلم که غزل شاکری آن را بازی میکند، تاثیر چندانی بر درام قصه ندارد. در ادامه اما روند داستان طوری پیش میرود که این تاثیر خود را نشان داده و در برخی موقعیتها میتوانیم کنش مادر را به وضوح ببینیم.