سارا بقایی؛ رها: در ادامه بررسی وضعیت سینمای مستند، سراغ هادی آفریده رفتهایم. او از چهرههای فعال در عرصه فیلم کوتاه و مستند است که آثارش بارها جوایز جشنوارههای داخلی و خارجی را کسب کردهاند. «ارس؛ رود خروشان» تازهترین مستند هادی آفریده است که در جشنواره نوزدهم سینماحقیقت رونمایی خواهد شد.
◉ به نظر شما دلیل کم شدن میزان مستندهای خوب چیست؟
مستندسازی بر خلاف ذهنیتی که متاسفانه بخشی از مدیران و سرمایهگذاران و مخصوصا تلویزیون دارند؛ کار پرهزینه و گرانی است. چرا که تولید یک فیلم مستند که ما آن را فیلمی خوب تلقی کنیم، مستلزم صرف زمان و هزینه است. یک مستند ژرف، مبتنی بر اسناد، اثرگذاری و در عین حال جذابیت نیازمندِ پژوهشی گسترده است که صرف بودجه، تولید متناسب و استاندارد و حرفهای برای آن لحاظ شده باشد. شوربختانه در شرایط حاضر و بسیاری اوقات در تولید فیلمهای مستند بودجه پژوهش اولین چیزی است که کم میشود و این در حالی است که اصل و اساس یک مستند قدرتمند مسئله پژوهش و صرف زمان است. از دیگر سو باید تاکید کنم که اساسا تولید فیلم مستند کار یک نفره نیست.
این که در مسترکلاسها و کارگاه های مستندسازی بر شکل ساخت تک نفره مستند به عنوان شیوهای مرسوم تاکید میشود همیشه درست نیست. مستندسازی تک نفره نه شیوهای مرسوم و رایج برای هر زمان که شیوهای از فیلمسازی مثلا در زمان جنگ، موقعیتهای بحرانی و برای فیلمهایی با موقیعت و سوژه های ویژه با بودجه کم است. در اصل و حقیقت اگر به آثار منتخب و تحسین شده جشنواره ایدفا نگاه کنید همگی آثاری در سطح حرفهای و با همراهی یک گروه هستند. فیلمهای اخیر مهرداد اسکویی، فیروزه خسروانی و مرتضی احمدوند که در این جشنواره به نمایش درآمد پروداکشنهای حرفهای و پست پروداکشنهای فوق حرفهای داشتند. آثاری که قطعا بودجه میخواهند و این چیزی است که امروز نداریم و به همین دلیل است که فیلمها کوچک و کوچکتر میشوند و از دلایل اصلی افول مستندسازی همین موارد است.
◉ نقش و جایگاه شبکه مستند را در این ماجرا چگونه میبینید؟
نمیدانم شبکه مستند این روزها صرفا یک اسم است یا هنوز هم فیلم میسازد؟ و اگر میسازد چرا ما بیخبریم و چرا ما نمیتوانیم با آن کار کنیم؟ در دو سال گذشته تلاشهای ناموفقی برای تولید در شبکه مستند داشتم. من در ادوار گوناگون و گذشته با شبکه تولیداتی داشتم که در جذب مخاطب و حضور جشنوارهای هم موفق بوده است. تنها دورهای که نتوانستم در جریان تولید باشم در دوره کنونی است ولی میدانم با بودجهای که این شبکه در اختیار مستندسازان میگذارد، صرفا میشود بودجه پُست پروداکشن، تدوین، صداگذاری و کارهای رنگ و نور را به زحمت پرداخت کرد. امروز دیگر نمیتوان با متر و معیارهایی که قبلا در تلویزیون و مستندسازی جریان داشت، فیلم ساخت. مردم امروز دیگر مردم ۵ سال پیش نیستند و خیلی رک باید بگویم که کارهای ضعیف را نمیبینند؛ چرا که مستندها و آثار خوب را در شبکههای ماهوارهای و پلتفرمها دیدهاند و میتوانند تشخیص دهند کار خوب چیست.
◉ فیلم مستند خوب از نگاه شما چه اثری است؟
فیلم مستند خوب یعنی کاری که پژوهش گسترده، بودجه استاندارد و کارگردان مستندساز دارد و غیر از این هرچه هست مستند نیست. این که شبکه های مختلف سیما با برنامه سازان و عددهای نازل مستندسازی سری دوزی و چنین کارهایی را به اسم مستند پخش کنند، مستند حساب نمیشود. این گونه آثار هرچند که از شبکه مستند هم پخش میشوند اما مستند نیستند و کسی آنها را نمیبیند.
◉ چرا برخی از سینمای مستند به سینمای داستانی کوچ میکنند؟
عمده دوستانی که بعدا فیلم داستانی ساختند از ابتدا علاقمند به داستانی ساختن بودند چون مستندهایشان شاخصهها و فاکتورهای مستند – اخلاق مداری، پژوهش محوری و هدفمندی مستند- را نداشتند و با رویکرد سرگرمی همانند شکل آثار داستانی تولید شده بودند و بیشتر یک مستندسازی ماکومنتری یا مستندنمایی بودند. در وضعیت معیوب سینمای ایران به طبع مستندسازی هم بیبهره نمانده و در این چرخه افتاده است. بر این اساس در سالهایی که گذشت شاهد بودیم که این مستندنماییها حتی جایزه هم گرفته و به عنوان نمونه خوب به نسل جوان معرفی شدند.
در این میان بحث اقتصادی قطعا بیتاثیر نیست و بر این اساس گروهی به سینمای داستانی کوچ میکنند. چون اساسا اعداد و ارقام سینمای داستانی با جریان تولید یک فیلم مستند برابر نیست. هزینه تولید یک فیلم مستند شاید با هزینه یک هفته پذیرایی سر صحنه یکی از تولیدات نمایش خانگی برابری کند.
◉ وضعیت مستندهای ایرانی در بازار جهانی در این میان چه نقشی دارد؟
افول مستند ما به این دلیل است که ارتباط کشورمان با دنیا تقریبا در همه چیز قطع است؛ از اقتصاد تا فناوری و علم گرفته تا فرهنگ و هنر و گردشگری. در نتیجه تا وضعیت ما به شرایطی عادی بازنگردد این اتفاق ناگزیر است. تمامی تولیدات و آثار شاخصی که در سالهای گذشته در جشنواره های الف جایزه گرفته، دیده شده و درخشیدهاند، تولید مشترک هستند. تولیدات مشترک به دلیل پخش گسترده و جذب سرمایه در دنیا مسئلهای حائز اهمیت است. ما رسما از این تولیدات مشترک منع شدهایم و امکانی در این رابطه برایمان فراهم نیست. از سوی دیگر اگر خودمان هم به شکل مستقل اقدام کنیم این اتهام وارد است که چرا با خارجیها ارتباط دارید؟