مصطفی قاسمیان، رها؛ در جریان برگزاری چهل و چهارمین جشنواره ملی فیلم فجر که منتقدان، خبرنگاران و روزنامهنگاران با حضور در پردیس سینمایی ملت فیلمها را تماشا میکردند، رسانه رها با استفاده از ارزیابی ۱۰ منتقد و روزنامهنگار باسابقه سینمای ایران، جدول ستارههای آثار جشنواره را منتشر میکرد؛ جدولی که هرروز در صفحات اجتماعی رها و نشریه روزانه «رهاورد» به دست اهالی رسانه میرسید.
حالا با پایان نمایش فیلمها و در شرایطی که امکان ارزیابی کامل جشنواره مهیاست، گزارش پیش رو به تحلیل و بررسی نظر این گروه منتقدان سینما درباره این آثار میپردازد.
حمیدرضا مدقق، احسان ناظم بکایی، رامتین شهبازی، علیرضا مرادی، حمیدرضا قادری، غلامعباس فاضلی، مسعود میر، محمدرضا مقدسیان، افشین علیار و رضا صدیق ۱۰ منتقد و روزنامهنگار باسابقه سینمایی بودند که در ایام جشنواره نظرات خود را در قالب جدول ستارهها با رسانه رها به اشتراک گذاشتند.
صدرنشینها؛ «اسکورت»، «قایقسواری در تهران»، «سرزمین فرشتهها»
بر اساس جدول منتقدان رها، جشنواره چهل و چهارم فیلم فجر، مملو از فیلمهایی با کیفیت متوسط بود؛ ۱۴ اثر با میانگین امتیازی ۱.۱ تا ۱.۷ از مجموع امتیاز ۴ به چشم میخورد. همزمان حضور ۱۳ فیلم ضعیف با میانگین امتیازی ۰.۲۲ تا ۰.۸۹ نشان از نمایش آثار پرشماری با کیفیت پایین دارد. در این میان تنها ۶ فیلم با میانگین امتیازی ۲ تا ۳ در این دوره دیده میشدند که توانستند نظر مثبت منتقدان را جلب کنند.
در صدر این فهرست، «اسکورت» ساخته یوسف حاتمیکیا با نمره ۳ در صدر ایستاد، «قایقسواری در تهران» اثر رسول صدرعاملی با نمره ۲.۷۵ دوم شد و «سرزمین فرشتهها» با نمره ۲.۲۸، «اردوبهشت» با نمره ۲.۲۵، «دختر ری خانم» با نمره ۲.۲ و «کوچ» با نمره ۲ با اختلافی اندک در رتبههای سوم تا ششم قرار گرفتند.
قعرنشینها؛ «مارون»، «سقف»، «آرامبخش»
در پایین فهرست نیز ۴ فیلم «مولا» با امتیاز ۰.۵، «آرامبخش» با امتیاز ۰.۴، «سقف» با امتیاز ۰.۳۸ و «مارون» با امتیاز ۰.۲۲ به کار خود پایان دادند و تنها فیلمهایی لقب گرفتند که نتوانستند به میانگین امتیازی بالاتر از ۰.۵ برسند.
نکته جالب آن که «اسکورت» صدرنشین این دوره در ژانر اکشن و «مارون» قعرنشین این دوره در ژانر جاسوسی ساخته شدهاند که هردو از ژانرهای محبوب مخاطبان در ایران و جهان است، اما کیفیت کار عوامل، ضعف و قوت فیلمها را در نظر منتقدان تعیین کرده و یکی را به بالای فهرست و دیگری را به پایین فهرست فرستاده است.
سرنوشت متفاوت چهرههای شاخص جشنواره
فیلمسازان شاخص فجر چهل و چهارم که از ابتدا برای تماشای آثارشان کنجکاوی وجود داشت، سرنوشتی متفاوت یافتند. فیلم رسول صدرعاملی کارگردان کهنهکار این دوره، با نمره ۲.۷۵ وضعیت خوبی یافت و تنها کارگردان بزرگ این دوره شد که منتقدان را به اجماع نسبی رساند. پس از او، «نیمشب» اثر محمدحسین مهدویان با نمره ۱.۷ در رتبه هفتم قرار گرفت و نسبت به کارنامهاش، قدرتمند ظاهر نشد. هردوی این آثار نامزدی سیمرغ بهترین فیلم را به دست آوردند و در میان ۷ فیلم پایانی برای کسب جایزه سیمرغ بهترین فیلم از نگاه تماشاگران هم قرار گرفتند.
در مقابل «استخر» سروش صحت با نمره ۱.۴۵، سیزدهمین فیلم دوره چهل و چهارم از نظر منتقدان شد و علاوه بر آن که در نیمه بالایی محبوبترین آثار جشنواره از نظر تماشاگران قرار نگرفت، نامزد بهترین فیلم هم نشد تا عملکردی پایینتر از انتظارات را ثبت کرده باشد.
همگرایی جالب داوران و منتقدان
هر چند با برگزاری آیین اختتامیه و اعطای جوایز نهایی حالا دیگر برخی تفاوت نگاهها را میان منتقدان و داوران میتوان رصد کرد اما نگاهی به فهرست نامزدهای سیمرغ بهترین فیلم نشان میدهد برخلاف بعضی دورهها، شکاف مطلقی میان داوران و منتقدان شکل نگرفته است. ۷ فیلم نامزد این جایزه از نگاه داوران، از میان ۹ فیلم برتر جشنواره از نگاه منتقدان انتخاب شدهاند و تنها دو فیلم «دختر پری خانم» با امتیاز ۲.۲ و «زندهشور» با امتیاز ۱.۶۵، از برخی نامزدهای سیمرغ بهترین فیلم، نمره بالاتری کسب کردهاند.
از سوی دیگر، در میان فیلمهایی که بیش از یک نامزدی کسب کردهاند، تنها فیلم «بیلبورد» است که از نظر منتقدان، نمره میانگینی ضعیفی دشت کرده و با نمره ۰.۷۸ در یک سوم پایین فهرست منتقدان قرار دارد. مابقی فیلمها همگی نمرهای بالاتر از ۱.۱ دارند.
سانسبندی بر اساس کیفیت
یکی از نکات جالب جدول امتیازهای منتقدان، تفاوت آشکار میان سانسهای جشنواره است، چراکه گویی هر شب، کیفیت واقعی جشنواره نه در آغاز روز، بلکه در پایان آن رقم خورده است. بررسی میانگین نمرهها نشان میدهد سانس اول، با میانگین امتیازی ۱.۰۴ ضعیفترین جایگاه را داشته و بیشتر محل نمایش فیلمهایی کمرمق بوده و این در حالی است که سانس دوم با میانگین ۱.۲۲ اندکی وضعیت بهتری دارد و ترکیبی از آثار متوسط و جدیتر را در خود جا داده. جالب آن که سانس سوم با اختلاف، بهترین سانس جشنواره بوده؛ جایی که میانگین امتیازها به حدود ۱.۵۹ میرسد.
به شکلی جالب، جدول نامزدیها نیز این واقعیت را روشنتر میکند که سانس سوم عملا ویترین اصلی جشنواره ۴۴ فجر بوده است. با نمایش بیشترین فیلمهای مهم و مدعی در سانس پایانی، میانگین تعداد نامزدی آثار در این سانس ۴.۹ نامزدی به ازای هر فیلم بوده و این در حالی است که این رقم برای سانس دوم ۳.۰۹ و برای سانس اول تنها ۱.۷۳ بوده است.
انقلاب، جنگ و مقاومت در فجر ۴۴
از لحاظ موضوعی، دو دسته مهم فیلمهایی با اشاره به جنگ ۱۲ روزه و فیلمهایی درباره شهدا و قهرمانان ملی، از جمله آثار مهم و قابل توجه سالهای اخیرند. «نیمشب» با امتیاز ۱.۷ و «قمارباز» با امتیاز ۱.۶ دو فیلم مرتبط با جنگ ۱۲ روزه به شمار میروند که به موفقیت نسبی دست یافتند، اما دو فیلم «رقص باد» با امتیاز ۰.۷۹ و «سقف» با امتیاز ۰.۳۸ در رتبههای پایین این دوره قرار گرفتند. «کافه سلطان» نیز با امتیاز ۱.۲۵ وضعیتی بینابینی یافت.
از سوی دیگر «کوچ» درباره کودکی و نوجوانی شهید سردار قاسم سلیمانی با نمره میانگین ۲ بهترین فیلم فجر چهل و چهارم درباره شهدا و قهرمانان ملی ایران لقب گرفت. «جانشین» درباره شهید سردار حسین املاکی با نمره میانگین ۱.۵ کیفیتی قابل قبول از نظر منتقدان داشت و «پل» درباره عملیات خیبر با نمره ۱.۲۵ کمی پایینتر قرار گرفت. دو فیلم «آن دو» درباره برادران شهید خالدی با نمره ۰.۵۶ و «مارون» درباره شهید هدایتالله طیب با نمره ۰.۲۲ در قعر جدول منتقدان جا خوش کردند تا نامشان در ردیف آثاری ضعیف درباره این موضوعات مهم ثبت شود.
احتمالا گل سرسبد آثاری با موضوع مقاومت اسلامی، فیلم «سرزمین فرشتهها» بود که با نمره میانگین ۲.۲۸ رتبه سوم آثار باکیفیت جشنواره را از نظر منتقدان به دست آورد.
عملکرد منتقدان در قبال فیلمها
به شکلی جالب، «نگهبانان خورشید» بهعنوان فیلم افتتاحیه چهل و چهارمین دوره جشنواره فجر، از آنجا که در بخش مسابقه حضور نداشت، پایینترین تعداد رای را در میان منتقدان رها ثبت کرد، چراکه ۶ نفر از آنها این اثر را تماشا نکردند. پس از این اثر، «مولا» دیگر فیلم خارج از مسابقه و «زندگی کوچک کوچک» از بخش مسابقه قرار گرفتند که هریک نیمی از ۱۰ منتقد رها را به سالن نمایش کشاندند و ۵ رای کسب کردند؛ آرایی که بسیار پایین بود!
در مقابل «قمارباز»، «اردوبهشت»، «آرامبخش»، «دختر پری خانم»، «زندهشور»، «جانشین»، «قایقسواری در تهران»، «پل»، «کافه سلطان»، «نیمشب»، «اسکورت» و «استخر» ۱۲ فیلمی لقب گرفتند که تمام منتقدان رها را به سالن نمایش جذب کردند.