امیررضا میرباقری؛ رها، «یادداشتهای زیرزمینی» یکی از فیلمهای کوتاه متفاوت حاضر در جشنواره فیلمکوتاه تهران بود که در بخش «تجربی» این رویداد روی پرده رفت و موردتوجه مخاطبان قرار گرفت. این اثر حالا یکی از ۱۳ فیلمکوتاهی است که به جشنواره فیلم فجر هم راه پیدا کرده است. به همین بهانه با عباس شکوری کارگردان این فیلمکوتاه، گفتوگو کردیم.
◉ برای شروع از فرآیند رسیدن به ایده «یادداشتهای زیرزمینی» و سوژه متفاوت آن بگویید.
من یک قاضی دادگستری هستم که سالهاست، پروندههای چالشبرانگیزم را به فیلم تبدیل میکنم. این فیلم، یکی از عجیبترین چالشهای حقوقی موجود در پروندههای کیفری را موردتوجه قرار داده است. چالشی که سالهاست در خصوص امکان رفع و مدیریت آن، اختلافنظر وجود دارد و در صورت عدم توجه تصمیمگیرندگان، منتهی به نابودی سرنوشت عده زیادی کودک نامشروع میشود. ما صرفاً برای سه روز فیلمبرداری امکانات و سرمایه داشتیم؛ لذا مجبور به تغییر در فیلمنامه شدیم و نتیجه، تحتفشار زمانی و کمبود سرمایه تولید شده است.
◉ اثر شما بهنوعی یک اقتباس هم محسوب میشود. اقتباس آن هم از روی نوشته یکی از ذاتیترین نویسندههای تاریخ، یعنی داستایوفسکی، دشوار نبود؟
همانطور که گفتم، ایده اصلی از روی یکی از پروندههایم بود که البته فراتر از ایده است. جزئیات فیلم منطبق است بر جزئیات همان پرونده است. البته ما قصد داشتیم پرونده را بهصورت تماموکمال تبدیل به فیلم کنیم که مدتزمان آن را تا حدود پنجاه دقیقه افزایش میداد؛ ولی امکانات موردنیاز و سرمایه لازم برای تولیدش را در اختیار نداشتیم. بنابراین تصمیم گرفتیم با کوتاه کردن اثر، از هزینهها بکاهیم و برای جلوگیری از ایجاد ابهامِ روایت بر اثر این کاهش زمانِ خروجی فیلم، از اقتباس کمک گرفتیم.
◉ نسبت فیلم شما و اثر داستایوفسکی با تاریخ و زیست امروزی ما چیست؟
وجه اشتراک فیلم ما با اثر داستایوفسکی، ویژگیهای شخصیتی کاراکتر اصلی است. مشابه شخصیت اصلی رمان، در جهان امروز ما بهوفور یافت میشود. اساساً هر فردی که به شکل مستمر، در موقعیت تصمیمهای سرنوشتساز قرار دارد، ممکن است با چالشهای فلسفی و مفهومیای که شخصیت رمان با آن مواجه است، دستوپنجه نرم کند. نیازی به تلاش ما برای هماهنگ کردن این دو کاراکتر نبود. زیرا اساساً وضعیت حاکم در رمان در خصوص شخصیت اصلی، بر وضعیت حاکم بر قضاتی که در موقعیت فیلم قرار میگیرند، منطبق است. ما از داستایوفسکی کمک گرفتیم تا این بحران فکری و تردید را در مدتزمان کوتاهتری، توصیف کنیم.
◉ شما در جشنواره تهران در بخش تجربی و فیلم و کتاب حضور داشتید، میتوان گفت یک اثر اقتباسی را بهصورت تجربی ساختهاید؟
از ابتدا قرار بود یک فیلم نیمهبلند رئال غیراقتباسی ساخته شود. ولی همانطور که گفتم کمبود سرمایه ما را ناچار به خلاقیتهای تصویری و روایی کرد. شاید مهمترین خلاقیت و نوآوری فیلم، ترکیب کامل یک پرونده واقعی با یک رمان مشهور کلاسیک است. هم جزئیات پرونده – حتی در حد دیالوگهای قاضی و شاکی و متهم – در فیلم واقعی است و هم نریشنها، عین متن کتاب است. این ترکیب، کمتر تجربه شده بود و یکی از علتهای تجربی شناخته شدن فیلم هم همین ویژگی بود. آنطور که من میدانم، اساساً در سینما منظور از «تجربی»، استفاده از روشهای جدید و نامتعارف و «کمتر مورداستفاده قرار گرفته» برای خلق اثر است. روش جدیدی را در بیان یا تصویر یا صوت و بهطورکلی در فرم فیلم امتحان میکنیم و نتیجه این نوآوری را در انتها مشاهده میکنیم؛ عیناً مانند یک تست آزمایشگاهی. تا مدتها فیلمهای سینمای مدرن در مقابل فیلمهای سینمای کلاسیک، تجربی محسوب میشدند و در ادامه وقتی سینمای مدرن جا افتاد، حالا فیلمهای سینمای پستمدرن در مقابل آن، تجربی شناخته شدند. هرچند به نظر میآید در خصوص این اصطلاح بین سینماگران اختلافنظر وجود دارد.
◉ رضا کیانیان بازیگر اصلی فیلم شماست، کار کردن با یک ستاره سینمای بلند در فیلم کوتاه، ترسناک نبود؟
از ابتدا تا انتها ترسناک بود. سه روز فیلمبرداری ما آنقدر کوتاه بود که فرصت دست نداد این حس نگرانی رفع شود. مخصوصاً اینکه ایشان بهعنوان یکی از اسطورههای سینمای کشور، بهصراحت اعلام کرده بود که نه تا کنون فیلم کوتاهی بازی کرده و نه قصد تکرار آن را دارد. انگیزه فرامتنی من برای تولید فیلم جدیدم، موردتوجه ایشان قرار گرفت. وگرنه مشغلههای ایشان در سینمای بلند مانع از حضورشان در این فیلم میشد. ما قصد داشتیم مشکل قانونی و قضائی موجود در پرونده را به تصویر بکشیم و از این تصویر، برای یافتن راهکار استفاده کنیم. این انگیزه بود که ایشان را قانع به حضور در فیلم کرد.
◉ ارزیابی کلی شما در مورد این دوره از جشنواره فجر و حضور در این رویداد چیست؟
با توجه به تعهدی که برای تلاش در اصلاح قانون دارم – که اساساً انگیزه اصلی خیلی از عوامل تولید هم همین بود – چارهای جز حضور در جشنوارهها ندارم. در عین حال ترجیح میدادم فیلمی که برای دردِ گروهی فراموششده از مردم کشور ساخته شده، در شرایط مناسبتری موردتوجه قرار میگرفت. در جشنوارههای پیشین در شرایطی آرام به دغدغه فیلم توجه شد.