امیررضا میرباقری، رها؛ محمدصادق اسماعیلی مدرس دانشگاه، مستندساز و از چهرههای فعال در سینمای مستند است که پیش از این در جشنوارههای داخلی و خارجی موفق به کسب جوایزی هم شده است؛ «آگیرا» تازهترین مستند او است که قرار است در روزهای پیش رو و در جشنواره نوزدهم «سینما حقیقت» رونمایی شود.
اسماعیلی در گفتوگو با خبرنگار رها، درباره نام مستند تازه خود و شکلگیری ایده آن گفت: در فرهنگ واژگان کرمانی، به آتش گرفته «آگیرا» میگویند. یعنی کسی که از درون گر گرفته است. تولید این مستند در سال ۹۹ و از یک ملاقات ساده اما تاثیرگذار شروع شد. «علی» را از هیئتی که سالها در آن فعالیت داشتیم میشناختم، اما بعد از دیدن مستند «آدور» پیش من آمد و برای اولینبار قصه زندگیاش را تعریف کرد. با صداقت و اضطرابی که در صدایش بود از من خواست مثل مصطفای «آدور»، کمکش کنم مادرش را پیدا کند. همین درخواست برایم جرقه اصلی فیلم بود.
یک جرقه و سالها تجربه
وی ادامه داد: وقتی قصه را شنیدم، بلافاصله پژوهش را شروع کردم. سراغ بیمارستانی رفتم که ربایش از آنجا اتفاق افتاده بود و کمکم ابعاد واقعی ماجرا روشن شد. تلاش کردم اعتماد آدمهای درگیر در این داستان را جلب کنم و مسیر را قدمبهقدم بسازم. من خودم متولد کرمان هستم و بیش از سی سال در محلههای حاشیهای این شهر کار و پژوهش کردهام؛ برای همین جغرافیا، آدمها و پیچیدگیهای اجتماعی این فضا را خوب میشناسم. همین شناخت به من کمک کرد قصه علی را جدی بگیرم و راه روایت آن را پیدا کنم. در حقیقت جرقه ساخت فیلم از همان لحظهای خورد که علی قصهاش را برایم گفت، اما پشت این جرقه سالها تجربه، شناخت جغرافیا و اعتماد متقابل بود که تولید این مستند را ممکن کرد.
این مستندساز درباره نسبت مستند «آگیرا» با تجربههای قبلی خود و انعکاس مسائل اجتماعی در آن هم توضیح داد: «آگیرا» در واقع ادامه همان مسیر قبلی آثار من است. مثل فیلمهای قبلیام، این مستند هم ریشه در مسائل اجتماعی و بحران هویت منطقه زادگاهم کرمان دارد، اما اینبار قصه از زاویهای شخصیتر و انسانیتر روایت میشود؛ قصهای که زندگی واقعی یک کودک و خانوادهاش را دنبال میکند و نشان میدهد چگونه شرایط اجتماعی و فرهنگی بر سرنوشت افراد تأثیر میگذارد.
پنج سال پیگیری برای یک مستند
اسماعیلی درباره پروسه تولید این مستند و مهمترین چالشهای خود هم گفت: مهمترین مانع، فشار روانیای بود که خودِ علی در این مسیر تحمل میکرد. او از کودکی با تروماهای عمیق روبهرو بوده و طبیعی بود که در برابر دوربین احساس امنیت نکند. برای یک مستندساز همیشه چالش اصلی این است که سوژه بتواند در برابر دوربین نفس بکشد و راحت باشد، و در مورد علی این موضوع چند برابر سختتر بود. جلب اعتماد او و خانوادهاش (که خودشان سالها تجربه بیاعتمادی، خشونت و حاشیه داشتند) زمان و دقت زیادی میخواست.
وی ادامه داد: روند تولید این مستند نزدیک به پنج سال طول کشید. پیچیدگی پرونده علی، رفتوآمدهای مداوم بین مراحل بازپرسی، تحقیق و جلسات متعدد باعث میشد قصه مدام تغییر شکل بدهد و قابل پیشبینی نباشد. همین موضوع زمان تولید را طولانی و فرسایشی میکرد. در حوزه دسترسیها، مسئولان قضایی کرمان، بهخصوص آقای موحد (رئیس وقت دادگستری)، آقای سالاری (دادستان وقت) و آقای قویدل (معاونت پیشگیری از وقوع جرم دادگستری کرمان) و خانم موحد واقعاً با ما همراه بودند و بدون همکاری آنها این فیلم عملاً امکان تولید نداشت. اما در مقابل، برخی نهادهای دیگر مثل اداره ثبت احوال کرمان هیچگونه همکاری نکردند و این موضوع روند تحقیقات و تصویربرداری را سختتر کرد.
کارگردان «آگیرا» تأکید کرد: از نظر میدانی هم کار بسیار دشوار بود. بخش زیادی از فیلم در محلههایی ضبط شد که شرایط اجتماعیشان پیچیده و بعضاً خطرناک است. خانواده علی و اطرافیانش، بسیاری سابقه بزهکاری داشتند و حضور دوربین همیشه میتوانست حساسیت، تهدید یا سوءظن ایجاد کند. اما سختترین بخش برای خود من، مسئولیت سنگینی بود که روی شانههایم حس میکردم؛ اینکه قرار بود در مسیری که برای علی حیاتی بود، همراه او باشم و قدم به قدم کمک کنم تا مادرش را پیدا کند. این مسئولیت انسانی، احساسی و اخلاقی گاهی از خودِ فرایندِ فیلمسازی دشوارتر بود.
اسماعیلی درباره تجربههای قبلی حضور خود در «سینماحقیقت» گفت: تجربه حضور در دورههای گذشته جشنواره حقیقت برایم بسیار ارزشمند بود، اما امسال تفاوت اصلی در عمق و پیچیدگی قصهای است که روایت میکنم. اینبار با شخصیتی روبهرو هستم که سالها تحتتأثیر شرایط اجتماعی و قضایی بوده و روایتش هم زمان با مسیر پرچالش تولید فیلم شکل گرفت. فکر میکنم این همزمانیِ قصه و زندگی واقعی شخصیت، تجربه متفاوت و تازهای برای من و احتمالاً برای مخاطبان ایجاد کرده است.
فرصت فوقالعاده «سینماحقیقت» برای دیده شدن
وی تأکید کرد: جشنواره سینما حقیقت بهعنوان مهمترین جشنواره مستند ایران فرصت فوقالعادهای برای دیدهشدن و ارزیابی کار فیلمسازان فراهم میکند. این جشنواره نه تنها بازخورد حرفهای از داوران و همکاران به فیلمساز میدهد، بلکه باعث میشود فیلمها با مخاطب واقعی روبهرو شوند و مسیر رشد و شناخت بهتر سبک و موضوع فیلمساز هموار شود. به همین دلیل برای هر فیلمساز مستند حضور در این جشنواره یک تجربه ارزشمند و تأثیرگذار است.
این مستندساز که پیش از این جایزه بهترین مستند از نگاه مخاطبان «سینماحقیقت» را دریافت کرده است، درباره نگاه مردمی در این رویداد، گفت: برای من، نگاه مردمی همیشه اهمیت ویژهای دارد، چون نشان میدهد قصه و احساسات فیلم به قلب مخاطب رسیده است. با «آگیرا» امیدوارم هم بازخورد مردم و هم ارزیابی داوران مثبت باشد، اما آنچه بیش از هر جایزهای ارزشمند است، ارتباط واقعی بین فیلم و مخاطب است؛ اینکه زندگی علی و چالشهای او برای مردم ملموس و تأثیرگذار باشد.