مریم قاضی زاده- رها: رپ فارسی طی دو دهه اخیر به یکی از مهمترین جریانهای موسیقی و فرهنگی در ایران تبدیل شده است؛ جریانی که هم صدای اعتراض است، هم بازتاب دغدغههای اجتماعی و هم بستری بالقوه برای حضور در رسانهها. این گزارش سعی دارد تا به بهانه حضور سینا ساعی در رقابت «کارناوال» و استقبال چشمگیر مخاطبان از اجراهای وی و در نهایت برنده شدن او در این رقابت، نگاهی به ظرفیتها، محدودیتها و محبوبیت این گونه از موسیقی داشته باشد.
رپ در ایران و پیشگامان آن
هرچند نمیتوان به طور دقیق گفت که برای نخستین بار چه کسی در ایران به اجرای رپ پرداخت؛ اما بدون شک میتوان ترور توپاک شکور و رسانهای شدن فعالیتها و خبر کشته شدن آن را نقطه عطفی در تاریخ رپ در ایران دانست. بعد از این اتفاق، در سالهای دهه ۹۰ میلادی بود که جوانان ایرانی نیز با این گونه از موسیقی آشنا شده و به تدریج رپرهایی مانند «شایان»، سروش لشکری با نام مستعار «هیچ کس» و یاسر بختیاری با نام مستعار «یاس» پا به این عرصه نهادند.
در سالهای پایانی دهه ۷۰ هنوز موضع وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به سمت ممنوعیت این گونه از موسیقی نرفته بود و در همان سالها بود که قطعه «گل کوچیک» در برنامه «اکسیژن» که اجرای آن را شهاب حسینی برعهده داشت، پخش شد و حتی بعد از آن نیز شاهکار بینش پژوه توانست نخستین آلبوم مجاز رپ با عنوان «اسکناس» را منتشر کند و شاید به جرأت بتوان گفت پررنگ ترین حضور موسیقی رپ در تلویزیون را تیتراژ سریالهای «متهم گریخت» با صدای رضا عطاران و امیرحسین مدرس و «ترش و شیرین» با صدای رضا عطاران و محسن نامجو در سالهای ۱۳۸۴ و ۱۳۸۶ دانست. البته پس از این دو سریال، قرار بود تیتراژ پایانی سریال «بزنگاه» نیز قطعهای رپ باشد که تیتراژ آن بنا بر تشخیص مدیران وقت تلویزیون توقیف و پس از آن پرونده سریال سازی عطاران در تلویزیون نیز بسته شد.
در میان پیشگامان این ژانر، «هیچکس» به عنوان «پدر رپ فارسی» شناخته میشود؛ کسی که با انتشار آلبوم «جنگل آسفالت» در ۲۰۰۵، ترکیبی از بیتهای هیپ‑هاپ و عناصر موسیقی سنتی را به مخاطب عرضه کرد و راه را برای رپرهای بعدی گشود.
با گذشت زمان، رپ فارسی شکل پیچیدهتر و متنوعتری به خود گرفت. «یاس» با ترانههایی که در نقد مسائل اجتماعی بود، توانست در ۲۰۱۳ اولین رپر قانونی باشد که اجازه اجرای رسمی گرفت؛ نکتهای که نشاندهنده تلاش برای مشروع شدن رپ در فضای رسمی فرهنگی است.
یک با و دو هوای مسئولان در برابر رپ فارسی
هرچند طی سالهای گذشته هربار که صحبت از صدور مجوز از سمت وزارت ارشاد برای فعالیت خوانندگان رپ شده، تصمیم محکم و قابل اجرایی در این باره اتخاذ نشده است اما نه تنها صداوسیما که حتی پای موسیقی رپ به محصولات شبکه نمایش خانگی نیز کشیده شده که میتوان برای نمونه به صحنههای متعدد از سریال «قورباغه» ساخته هومن سیدی اشاره کرد که در آن آثاری از خوانندگان رپ پخش شد.
البته ردپای موسیقی رپ به اینجا ختم نشده و در سالهای اخیر شاهد حتی حضور برخی خوانندگان در قاب تلویزیون و یا شبکه نمایش خانگی بودهایم. مانند حمید صفت در سریال تلویزیونی «هفت سر اژدها» که علاوه بر بازی، قطعاتی با صدای او هم پخش شد و حالا بازیگر سریال خانگی «بامداد خمار» است، امیرحسین مقصودلو معروف به «تتلو» در برنامه نمایشی «دید در شب» و حضور سینا ساعی در برنامه «کارناوال» که بحث داغ این روزها بوده است و همه این موارد گواه آن است که نمیتوان از تأثیر این گونه از موسیقی به دلیل ماهیت اجتماعی و انتقادی آن به ویژه بر نسل جدید غافل ماند.
حضور سینا ساعی در برنامه «کارناوال» و برنده شدن وی نشان داد که موسیقی رپ به عنوان ابزار بیان مشکلات و دغدغههای نسل جوان و هم به عنوان ژانری هنری که میتواند مخاطب وسیع جذب کند، در شکل فاخر خود میتواند ظرفیتهای زیادی برای اجرا و دیده شدن داشته باشد. ظرفیتهایی که پیش از ساعی، «هیچ کس» با انتشار ترانهای به نام «وطن پرست» در دفاع از برنامه هستهای ایران و حمید صفت با ترانههای «نگو شهید» و «توسل» به منصه ظهور گذاشتند و نشان دادند که رپ تنها بحر طویلی از فحش و ناسزا نیست و در نوع فاخرش میتواند زبان مورد علاقه نسل جدید برای ارتباط گرفتن با هویت ملی خود باشد.
رسانه «رها» درباره رپ فارسی سلسه گزارشها و مصاحبههایی را در دست انتشار دارد.