به گزارش خبرنگار رها، نگاه حضرت آیتالله خامنهای، رهبر شهید انقلاب اسلامی به هنر، نگاهی برخاسته از یک مبنای عمیق معرفتی است؛ نگاهی که هنر را نه یک ابزار حاشیهای، بلکه عنصری مؤثر در متن حیات اجتماعی میداند. در این چارچوب، سینما جایگاهی ممتاز پیدا میکند؛ جایگاهی که هم از منظر ماهیت هنر و هم از حیث کارکرد اجتماعی آن تعریف میشود. در طول دهههای گذشته ایشان بارها با اهالی هنر به ویژه فیلمسازان و سینماگران برجسته دیدار داشتند و در این دیدارها از اهمیت جایگاه هنر هفتم و ارزش کار هنرمندان این عرصه سخن گفتند.
یکی از معروفترین دیدارهای ایشان با اهالی سینما مربوط به اواسط دهه هشتاد است که در دیدار با سینماگران، ایشان خطاب به ابراهیم حاتمیکیا چنین فرمودند: «آقای حاتمیکیا میگویند به ما درجه بدهید؛ خدا به شماها درجه داده، بنده چه درجهای را به شما بدهم! درجهی شما، درجهی خدایی است. این ذوق و استعداد هنری که شماها دارید، این همان درجهای است که به شماها داده.»۱۳۸۵/۳/۲۳
هنر یک موهبت و عطیه الهی است
این بیان، تنها یک تجلیل شخصی نیست، بلکه ریشه در تعریف کلان ایشان از حقیقت هنر دارد. در منظومه فکری آیتالله خامنهای، هنر دارای منشأیی الهی است: «هنر گوهر بسیار گرانبهایی است که ارزش و گرانبهایىِ آن فقط بدین جهت نیست که دلها و چشمهایی را به خود جذب میکند – خیلی از چیزهایی که هنری نیست، ممکن است چشمها و دلهایی را به خود جذب کند – نه، این یک موهبت و عطیهی الهی است. حقیقتِ هنر – هر نوع هنری – یک عطیهی الهی است.» ۱۳۸۰/۵/۱
در این میان و در دیگر بیانات ایشان سینما نیز از چنین شأنی برخوردار میشود و بهعنوان رسانهای کمنظیر در اثرگذاری اجتماعی معرفی میشود، نگاه ایشان به سینما، تفاوت عمدهای با نگاه بسیاری از فقها و مذهبیون دارد: «فیلم هم چیز جذابی است؛ سینما خیلی عنصر جذابی است، رسانهی فوقالعادهای است، یعنی واقعاً الان هیچچیزی مثل سینما نیست از لحاظ اثرگذاری.» ۱۳۹۲/۹/۱۹
اما به جز این از منظر فنی و ماهوی نیز سینما جایگاهی ممتاز در دیدگاه مقام معظم رهبری دارد: «هنر سینما بلاشک یک هنر برتر است؛ یک روایتگر کاملاً مسلط – که هیچ روایتگری تاکنون در بین این شیوههای هنرىِ روایت یک واقعیت و یک حقیقت، تا امروز به این کارآمدی نیامده – و یک هنر پیچیده و پیشرفته و متعالی.» ۱۳۸۵/۳/۲۳
بر اساس همین نگاه است که در بیاناتشان نقش سینما در پیشرفت کشور برجسته میشود: «من میگویم الان کلید دست شما [سینماگران] ست. من شأن سینما را این میدانم. من میگویم امروز کلید پیشرفت این کشور، به میزان زیادی دست شماست.» ۱۳۸۵/۳/۲۳
در چنین چارچوبی، هنر از حاشیه خارج و به متن جامعهسازی وارد میشود. نتیجه این نگرش، طرح مفاهیمی چون «هنر متعهد»، «هنر دینی» و «هنر انقلابی» است؛ مفاهیمی که در خط فکری رهبر انقلاب به صورت دایرههایی مرتبط و متداخل تعریف میشوند.
سینمای متعهد؛ مسئولیت پیش از هنرمند بودن
در نگاه ایشان، تعهد هنرمند پیش از آنکه به حرفه او بازگردد، به انسان بودن او مربوط است:«بعضی کسان میگویند در هنر متعهد، کلمهی اول با کلمهی دوم تناقض دارد. هنر، یعنی آن چیزی که مبتنی بر تخیل آزاد انسان است و متعهد، یعنی زنجیر شده؛ این دو چگونه با هم میسازد!؟ این یک تصور است؛ البته تصور درستی نیست. بحث مسئولیت و تعهد هنرمند، قبل از هنرمند بودن او به انسان بودن او برمیگردد. بالأخره یک هنرمند قبل از اینکه یک هنرمند باشد، یک انسان است. انسان که نمیتواند مسئول نباشد. اولین مسئولیتِ انسان در مقابل انسانهاست. اگرچه انسان در مقابل طبیعت و زمین و آسمان هم تعهد دارد، اما مسئولیت بزرگ او در قبال انسانهاست.» ۱۳۸۰/۵/۱
در کنار این مسئولیت انسانی، تعهد هنری نیز مطرح است؛ هم نسبت به قالب و هم نسبت به محتوا:«هنرمند، هم در باب فرم و قالب هنرِ خودش و هم در قبال مضمون تعهد دارد. کسی که قریحهی هنری دارد، نباید به سطح پایین اکتفا کند. این یک تعهد است. هنرمند تنبل و بیتلاش، هنرمندی که برای تعالی کار هنرىِ خودش و ایجاد خلاقیت تلاش نمیکند، در حقیقت به مسئولیتِ هنری خودش در قبال قالب عمل نکرده است … علاوه بر این، تعهد در قبال مضمون است. ما چه میخواهیم ارائه بدهیم؟ اگر انسان محترم و عزیز است، دل و ذهن و فکر او هم عزیز و محترم است. نمیشود هر چیزی را به مخاطب داد، فقط به صرف اینکه او نشسته و به حرفهای ما گوش میدهد.» ۱۳۸۰/۵/۱
سینمای دینی؛ فراتر از ظاهرگرایی
در سالهای اخیر تعاریف متعددی پیرامون مباحثی همچون سینمای دینی در فضای هنری کشور به وجود آمده اما براساس نظریات رهبر شهید انقلاب، تعریف سینمای دینی، تمرکز بر انتقال معارف و ارزشهای الهی است: «هنر دینی آن است که بتواند معارفی را که همهی ادیان – و بیش از همه، دین مبین اسلام – به نشر آن در بین انسانها همت گماشتهاند و جانهای پاکی در راه نشر این حقایق نثار شده است، نشر دهد، جاودانه کند و در ذهنها ماندگار سازد. این معارف، معارف بلند دینی است …هنر دینی این معارف را منتشر میکند؛ هنر دینی عدالت را در جامعه به صورت یک ارزش معرفی میکند؛ ولو شما هیچ اسمی از دین و هیچ آیهای از قرآن و هیچ حدیثی در باب عدالت در خلال هنرتان نیاورید.» ۱۳۸۰/۵/۱
همزمان، در نگاه ایشان پرهیز از ظاهرگرایی و ابتذال شرط اساسی رسیدن به ذات چنین هنری است: «هنر دینی بههیچوجه به معنای قشریگری و تظاهر ریاکارانهی دینی نیست و این هنر لزوماً با واژگان دینی به وجود نمیآید. ای بسا هنری صددرصد دینی باشد، اما در آن از واژگان عرفی و غیردینی استفاده شده باشد. نباید تصور کرد که هنر دینی آن است که حتماً یک داستان دینی را به تصویر بکشد یا از یک مقولهی دینی – مثلاً روحانیت و غیره – صحبت کند … آن چیزی که در هنر دینی بهشدت مورد توجه است، این است که این هنر در خدمت شهوت و خشونت و ابتذال و استحالهی هویت انسان و جامعه قرار نگیرد.» ۱۳۸۰/۵/۱
سینمای دفاع مقدس؛ روایت زیباییهای یک حرکت تاریخی
در این بین سینمای انقلابی نیز از مفاهیمی است که در دهههای اخیر سر زبانها افتاده و بسیاری از صاحب نظران درخصوص آن اظهار نظر کردند. اما مقام معظم رهبری معتقدند در تبیین سینمای انقلابی، روایت زیباییهای مجاهدت ملت ایران جایگاهی محوری دارد: «تمام منابع مادی و معنوی این ملت را [بیگانگان] به غارت بردند. با رنجها و محنتهای بسیاری، حرکت عظیمی در مقابل این پدیدهی شوم اتفاق افتاد و توانست با فدا کردن جانها و با عریان کردن سینهها در مقابل دشنهی دشمن غدّار، به جایی برسد. این زیبا نیست؟ هنر چگونه میتواند از کنار اینها بیتفاوت بگذرد؟ این توقعِ انقلاب است. هنر انقلابی که ما از اول انقلاب همینطور گفتیم و آن را درخواست کردیم، این است. آیا این توقعِ زیادی است؟… توقعِ انقلاب از هنر و هنرمند، یک توقعِ زورگویانه و زیادهخواهانه نیست؛ بل مبتنی بر همان مبانی زیباشناختی هنر است. هنر آن است که زیباییها را درک کند.» ۱۳۸۰/۵/۱
در همین رابطه سینمای دفاع مقدس که حالا دیگر تبدیل به یک ژانر رسمی در سینمای ایران شده دفاع مقدس نیز به عنوان یکی از برجستهترین مصادیق این نگاه کلی به هنر انقلابی مطرح میشود: «ملتی در یک دفاع هشتساله با همهی وجود به میدان آمد. جوانان به جبهه رفتند و از فداکاری در راه ارزشی که برای آنها وجود داشت، استقبال کردند … مادران و پدران و همسران و فرزندان و کسانی که پشت جبهه تلاش میکردند نیز طور دیگری حماسه آفریدند. شما خاطرات هشت سال دفاع مقدس را مرور کنید، ببینید برای یک نگاه هنرمندانه به حالت و کیفیت یک جامعه، چیزی از این زیباتر پیدا میکنید؟» ۱۳۸۰/۵/۱
مسئولیت نسلسازی در قاب سینما
در نهایت، سینما در نگاه رهبر انقلاب چون شمشیری دو لبه، ابزاری برای ساختن یا تخریب هویت نسلهاست: «شما [سینماگران] میتوانید این نسل را یک نسل پیشرونده، امیدوار، پُرشوق، معتقد به خود و معتقد به ارزشهای اسلامی و ملىِ خود بار بیاورید؛ و همینطور میتوانید این نسل را شرمنده، پشیمان، زیر سؤال برندهی افتخارات گذشته و زیر سؤال برندهی افتخار انقلاب و دفاع مقدس بار بیاورید.» ۱۳۸۵/۳/۲۳
و اگر این مسئولیت با درک صحیح همراه شود، فعالیت هنری خود به مرتبهای والا میرسد: «شما برای آن تابلوی پرشکوه و پر از ریزهکاری و ظرافت و زیبائی آئینه میشوید. خود این کار فرهنگی و کار هنری شما که روایت آن جهاد مقدس هست، جهاد است.» ۱۳۸۸/۶/۲۴
باتوجه به این اظهارات رهبر شهید انقلاب درخصوص سینما در سالهای اخیر، میتوان گفت که سینما در منظومه فکری رهبر انقلاب نه یک سرگرمی صرف، بلکه میدانی برای تحقق ارزشهای انسانی، دینی و انقلابی و بستری برای پیشرفت و تعالی جامعه است.