محمدرضا کاظمی، رها: دقیقاً ۴۰ سال پیش بود که بهرام بیضایی در میانه جنگ تحمیلی عراق علیه ایران فیلم سینمایی «باشو غریبه کوچک» را ساخت اما با نامهربانی مسئولان فرهنگی در آن دوران، فیلم چند سالی اجازه اکران نداشت.
اما پس از برطرف شدن مشکلات و با پایان جنگ، «باشو» سر از پرده سینماها درآورد و مردم شاهد این شاهکار سینمایی بیضایی بودند، اثری که برخلاف جریان آن سالها، نگاه متفاوتی به جنگ داشت و داستان زندگی مهاجر نوجوانی به نام «باشو» را روایت میکرد که پس از بمباران خانهاش در جنوب و از دست دادن خانوادهاش، سر از شمال کشور درمیآورد و پس از آشنایی با زنی به نام «نایی» (با بازی درخشان سوسن تسلیمی)، خانوادهای جدید مییابد، خانوادهای که در کنار هم از هر تهدیدی سربلند بیرون میآید.
نامهایی که «باشو» را ماندگار کردند
هنرمندان زیادی در شکلگیری فیلم سینمایی «باشو، غریبه کوچک» نقش داشتند، اما نام سه نفر در ماندگاری این اثر نقش بسزایی دارند.
یکی عدنان عفراویان بازیگر نقش باشو است، نوجوانی که در سنین پایین با جادوی سینما آشنا شد و انصافا در این فیلم هم به خوبی از پس ایفای آن نقش برآمد. اما برخلاف بسیاری از نوجوانانی که پس از درخشش در اولین اثر، راهشان به سینما هموارتر میشود، او خیلی زود از این فضا فاصله گرفت و «باشو، غریبه کوچک» تبدیل شد به اولین و آخرین اثرش و در ادامه هم کارش کشید به سیگارفروشی و فروش سیدیهای فیلم مهجورش در اهواز.
سوسن تسلیمی هم یکی از نامهای جداییناپذیر «باشو…» است، بازیگری که پیشنهاد اولیه او به بیضایی، باعث خلق این شاهکار شد. تسلیمی جدا از اینکه ایدهپرداز فیلم است، در نقش «نایی» هم درخشان ظاهر شد، زنی خودساخته از خطه شمال ایران که به دلیل حضور همسرش در جنگ، به تنهایی بار خانه و خانوادهاش را به دوش میکشید و پس از آشنایی با نوجوان مهاجری که به مزرعه او پناه آورده بود، دست نوازش مادرانهاش را بر سر او نیز کشید و با وجود امکان مخالفت شوهرش، باشو را به یکی از اعضای خانوادهاش بدل کرد.
اما نام اصلی در پروسه تولید «باشو…» نام بهرام بیضایی است، کارگردان و فیلمنامهنویس این اثر که حضورش در تکتک پلانهای «باشو…» به چشم میآید. کارگردانی که فراتر از آثارش گنجینهای از تألیفات را برای هنر نمایش در ایران به یادگار گذاشته و همچنان هم سینما و تئاتر ایران وامدار آنهاست.
درخشش دوباره؛ ۴۰ سال بعد
حالا نسخه ترمیم شده «باشو غریبه کوچک» جایزهای مهم از جشنوارهای معتبر را پس از ۴۰ سال به دست آورده است. بخش فیلمهای کلاسیک ترمیمشده در جشنواره بینالمللی فیلم ونیز از سال ۲۰۱۲ بهطور رسمی راهاندازی شد تا نسخههای مرمتشده آثار بزرگ تاریخ سینما را در معرض دید تماشاگران و منتقدان قرار دهد. در این بخش، علاوهبر نمایش فیلمهای بازسازیشده، جایزهای نیز به بهترین فیلم مرمتشده و بهترین مستند سینمایی اهدا میشود. هدف از این بخش، احیای شاهکارهایی است که گذر زمان میتوانست آنها را از دسترس نسلهای تازه خارج کند.
طی سالهای گذشته آثار برجستهای در این بخش به نمایش درآمدهاند؛ از «صحرای سرخ» آنتونیونی و «قرن بیستم» برتولوچی گرفته تا «شب»، «طلای ناپل» و «منشی همهکاره». این اولینبار نیست که یک فیلم از سینمای ایران در بخش کلاسیک جشنواره ونیز به نمایش درمیآید، پیش از این نسخه مرمتشده مستند «خانه سیاه است» از فروغ فرخزاد در این رویداد اکران و با استقبال مواجه شد.
تجربه «باشو، غریبه کوچک» بار دیگر نشان داد که سینمای ایران گنجینه درخشانی دارد. شاید در زمان تولید، هر اثری با تهدید و سانسور مواجه شود، اما ذات هنر سانسورپذیر نیست و یک فیلم دیدنی، حتی چهار دهه پس از تولید هم، همچنان حرفهای زیادی برای گفتن دارد.