به گزارش خبرنگار رها، مرتضی شعبانی که از نیمه دهه ۶۰ به عنوان دستیار کارگردان فعالیت خود را در عرصه سینمای مستند آغاز کرد، مسیر پرتلاش و بیقفهای را در این مدیوم در قامت تهیهکننده و کارگردان تا امروز ادامه داده است. آثار او با محوریت مقاومت، جنگ و ایثارگری بودهاند. او تاکنون در ساخته شدن ۴۰ اثر با سوژه سینمای مقاومت تاثیر مستقیم و نقش پر رنگ داشته است. شعبانی در نوزدهمین جشنواره بینالملل سینماحقیقت با دو فیلم «فرشتهها نمیمیرند» به عنوان تهیهکننده در بخش شهید آوینی و «نبض خط مقدم» به عنوان کارگردان در بخش مسابقه فیلم کوتاه حضور دارد. در ادامه گفتوگوی خبرنگار «رها» با مرتضی شعبانی را درباره چالشهای مستندهای مقاومت و رقابت در بخش آوینی میخوانید.
◉ آقای شعبانی نزدیک به چهل سال است که در عرصه مستند فعالیت میکنید. همچنان پرتلاش و پرکار به راه خود ادامه میدهید؛ این انگیزه از کجا میآید؟
فیلمسازی مثل خیلی از هنرهای دیگر، واقعاً شغل نیست. من هیچوقت به کار فیلمسازی به عنوان شغل نگاه نکردم. یک عشق و علاقه است. با فیلمسازی زندگی میکنیم و تا زمانی که زنده هستیم و نفس میکشیم، طبیعی است که بتوانیم علاقهمند باشیم و کار کنیم. این پویایی و زنده بودن را در مسیر فیلمسازی و هنر دوست داریم. از این جهت خوشحالیم که در کنار جوانهای دیگر هم کار میسازیم.
◉ تب و تاب جشنواره چقدر بر انگیزه تاثیر میگذارد؟
جشنواره همیشه و هر سال تب و تاب دارد. حضور مستندسازها و فعالیتشان فضا و محیط را به شدت گرم میکند. این فضای گرم و حرفهای را کمتر در جشنوارههای دیگر میبینیم. خوشبختانه در جشنواره سینماحقیقت این گرما را آدم احساس میکند و به نظرم خیلی خوب است. کیفیت هم سال به سال هم بهتر میشود. به نظر من خود این موضوع یک موفقیت در سینمای ایران محسوب میشود.
◉ به نظر میرسد اتفاقات تاریخسازی که در یک سال اخیر خصوصا در بحث امنیت و مقاومت رخ داده است، تب و تاب جشنواره را نسبت به سالهای قبل بیشتر کرده، درست است؟
ما کشوری هستیم که به نظرم بیشترین مستندساز بحران را داریم. در بحرانهای منطقهای مثل عراق، لبنان، سوریه و افغانستان ایرانیها خیلی بیشتر از خود هنرمندان آن کشورها فیلم ساختهاند و این حضور به عقیده من بسیار موفق بوده است. تجربه جنگ هشت ساله پشتوانه بسیار خوبی بوده که مستندسازها بتوانند به آن تکیه کنند. با تجربهها و مستندهایی که در آن دوره وجود داشته و موفقیتهایی که شهید آوینی و دیگران داشتند -نمیخواهم فقط ایشان را بگویم، دیگران هم کارهای بسیار خوبی ساختند- این پشتوانهها باعث شده است که سینمای مستند ما در یک سال اخیر با توجه به رخدادهای منطقه و جنگ ۱۲ روزه بیش از همیشه از لحاظ کمی و کیفی به سوژههای ملی و امنیتی بپردازد. در نتیجه بله، قطعا میتوانیم بگوییم که تب و تاب امسال به این رخدادها مربوط است.
◉ از تجربه جنگ هشت ساله گفتید، به نظر شما چه تغییراتی نسبت به آن زمان در سینمای مستند با محوریت مقاومت به وجود آمده است؟ به عنوان مثال جایگاه هوش مصنوعی در معادلات مستندهای مقاومت کجاست؟
سینما ممکن است در جاهایی نیاز به تغییر داشته باشد و این امر طبیعی است. تغییری که میگویم، از جنس روایتهای جدید و استفاده درست از ابزارهای جدید است. الان بحث هوش مصنوعی مطرح شده و میبینم بعضیها ذوقزده شدهاند؛ مثلاً تصویر شهید یا عکس شهدا را در عالم واقعیت میآورند. در جاهایی ممکن است حواسمان نباشد که داریم اسناد تاریخی را دستکاری میکنیم. وقتی فیلمی از یک شهید وجود ندارد و حالا با هوش مصنوعی میسازیم، باید به آن فکر کنیم. چرا که این امر چالشبرانگیز است.
◉ میتوانید مثالی بزنید؟
خیلی سال پیش -خدا رحمت کند سید حسن نصرالله را- حزبالله خیلی از عملیاتهایش را فیلم گرفته بود، اما عملیاتی به نام انصاریه بود که فیلم نگرفته بودند. به ایشان گفتم میخواهیم این عملیات را بازسازی کنیم، به گونهای که مخاطب متوجه بازسازی نشود. ایشان گفتند: «نه، ابدا این کار را نکنید، یا اگر انجام میدهید، زیرش بنویسید که تصاویر بازسازیشده است.» پرسیدم: «چرا؟» گفتند: «اگر این کار را بکنید، دشمن و مردم به همه اسناد تاریخی ما شک میکنند. ما همیشه گفتیم این فیلمها را خودمان گرفتیم. حالا وقتی شما فیلمی ارائه میدهید که قبلاً گفته بودیم فیلم نگرفتیم، همه چیز زیر سؤال میرود». پس از هوش مصنوعی هم باید به اندازه و بجا استفاده کرد؛ چرا که ممکن است چالشهای ملی و امنیتی به همراه داشته باشد. این ذوقزدگی فعلی و استفاده ابزاری از این تکنولوژی جدید، به نظرم نیاز به کمی هوشمندی دارد.
◉ برگردیم به بحث جشنواره و تب و تاب آن؛ شما رقابت تنگاتنگی با دیگر آثار در بخش آوینی دارید. به عنوان مثال فیلم «عبای سوخته» از مهدی فارسی تاکنون مورد توجه مخاطبین قرار گرفته است، فکر میکنید با وجود اینکه دو اثر در این بخش دارید، چقدر احتمال آن وجود دارد که دست خالی از جشنواره بروید؟
در عالم مستند، نه اینکه بگوییم اصلاً رقابت وجود ندارد، اما حقیقتش این است که ما همه کارها را از خودمان میدانیم. خیلی تفاوتی نمیکند که کی جایزه بگیرد. بالاخره اثری که به شیوه مستندسازی شهید آوینی نزدیکتر باشد، طبیعتاً باید بیشتر دیده شود.
◉ گمان میکنید آثار شما به شیوه شهید آوینی نزدیک هستند؟
این ارزیابی به داوران مربوط است و من خیلی نگران آن نیستم. به عنوان مثال شما از مهدی فارسی و فیلماش گفتید. پدر ایشان آقای محمدعلی فارسی تدوینگر کارهای شهید آوینی بودند. این امر به نزدیک شدن شیوه فیلمشان به نگاه شهید آوینی کمک میکند. اما من نگران آن نیستم چرا که خانواده مستند در سینمای ایران کوچک است و هرکسی برنده شود باعث خوشحالی من خواهد بود و من به آنها تبریک خواهم گفت.