کپی‌کاری آداب دارد/ موفقیت «۱۰۰»؛ شکست «رس» و «بازمانده»

محمدرضا کاظمی؛ رها، بسیاری از برنامه‌سازان در سراسر دنیا، برای ساخت برنامه‌ها یا مسابقه‌های تلویزیونی نگاهی به نمونه‌های موفق جهانی می‌کنند و به همین دلیل هم برنامه‌های مختلف زیادی شبیه به یکدیگر می‌سازند که برنامه‌سازان کشورمان نیز از این قاعده کلی مستثنی نیستند.

نفس کپی کردن از یک برنامه موفق اتفاق بدی نیست، اما ماجرا زمانی بد می‌شود که برنامه‌ساز کپی‌کار بدون هیچ خلاقیتی دست به تقلید از یک نمونه خارجی می‌زند و اصلاً به این مسئله فکر نمی‌کند که اگر یک برنامه‌ای با محتوایی خاص در خارج از مرزهای ایران جواب داده، الزاماً نمی‌توان انتظار داشت که در کشور ما نیز این برنامه با اقبال عمومی مواجه می‌شود.

در طول یک دهه اخیر این ماجرا بسیار در تلویزیون رخ داد و بسیاری از برنامه‌سازان شناخته شده کشورمان با استفاده از مجریان مطرح دست به تولید برنامه‌هایی زدند که پیش از این نمونه‌های خارجی آن‌ها ساخته شده بود. مثل مسابقه «سیم آخر» که نسخه وطنی برنامه «BOOM» بود یا «زوجی نو» که از روی برنامه «Family Feud» ساخته شد یا «اعجوبه‌ها» که حتی دکور برنامه و گریم مجری آن هم کپی از برنامه «Little Big Shots» بود یا برنامه «میدون» که ایده و اجرای آن کاملاً شبیه «shark tank» بود و البته برنامه «دورهمی» مهران مدیری که از روی «Comedy nights with Kapil» ساخته شده بود.

در این میان هم تلویزیون و هم شبکه نمایش خانگی آثار موفقی داشت که از روی برنامه‌های خارجی کپی شده بود، مثل «عصر جدید» که نسخه ایرانی «America’s Got Talent» محسوب می‌شد یا برنامه «جوکر» که نسخه ایرانیزه شده مجموعه برنامه «LOL: Last One Laughing» آمازون بود که در همه بسیاری از کشورها تولید شد. البته که خود این برنامه براساس «Documental» ژاپن ساخته شد.

اگرچه هنوز هم در تلویزیون از ایده‌های برنامه‌های خارجی استفاده می‌شود، اما شاهد هستیم که برخی برنامه‌سازان که برای پلتفرم‌های داخلی یا حتی یوتیوب هم برنامه تولید می‌کنند، به سراغ آثار خارجی می‌روند و با تقلب از روی دست آن‌ها به دنبال ساخت برنامه‌ای جدید هستند. در حال حاضر مسابقه «بازمانده» در شبکه نمایش خانگی، برنامه «رس» در یوتیوب و مسابقه «۱۰۰» در تلویزیون پخش می‌شوند که الگویی خارجی دارند. در این گزارش این سه برنامه که از سه بستر مختلف منتشر می‌شوند را با هم مرور می‌کنیم.

۱۰۰
مجری: هادی حجازی‌فر
نمونه خارجی: The floor
حال و هوای برنامه: در این مسابقه تلویزیونی که ابتدا در هلند پخش شد، شرکت‌کننده‌ها هرکدام یک مربع از یک شبکه بزرگ روی زمین مشخص شده در استودیو را در اختیار دارند و هر فرد یک موضوع تخصصی را انتخاب کرده، وقتی دو نفر روبه‌رو می‌شوند، باید در «دوئل» تصویری (یعنی با دیدن تصاویر مختلف روی مانیتور) با هم رقابت کنند. هر دو بازیکن یک «ساعت شمار» دارند، فقط وقتی نوبت‌شان باشد از زمان آن‌ها کم می‌شود و وقتی پاسخ درست بدهند زمان‌ متوقف می‌شود و بازنده کسی است که زمانش زودتر به اتمام برسد.این برنامه در سه، چهار سال گذشته به یک فرنچایز جهانی تبدیل شده و بعد از اینکه توسط  «Talpa Entertainment» در هلند طراحی شد در بسیاری از کشورها مثل آمریکا، آلمان، کره جنوبی، فنلاند، مجارستان، پرتغال و اسپانیا اجرا شد.

نسخه ایرانی این برنامه با عنوان «مسابقه بزرگ ۱۰۰» با اجرای هادی حجازی‌فر روی آنتن شبکه سه رفته است. فصل دوم «۱۰۰» شبکه گذشته به پایان رسید و این سری هم کیفیتی قابل‌قبول داشت. در واقع مسابقه جدید شبکه سه می‌تواند مخاطب را سرگرم و غرق در هیجان کند.

بازمانده
مجری: سیامک انصاری، مهران غفوریان
نمونه خارجی: Survivor
حال و هوای برنامه: رئالیتی شو «بازمانده» از محبوب‌ترین فرنچایزهای جهانی است. در این برنامه دو گروه با تعداد نفرات برابر در رقابت‌های مختلفی شرکت می‌کنند که معمولاً نیاز به قدرت بدنی و سرعت عمل زیادی دارد. در پایان هر قسمت نیز با رای شرکت کننده‌ها یک نفر از رقابت حذف می‌شود تا در نهایت جایزه به فرد برگزیده برسد. این برنامه نخستین بار در کشور سوئد برگزار شد و پس از آن بسیاری از کشورها مثل آمریکا، دانمارک، بلژیک، فرانسه، هلند، ایتالیا، یونان، روسیه، ترکیه، کانادا، برزیل، مکزیک، آرژانتین، ژاپن، هند، استرالیا، آفریقای جنوبی، نیجریه و… نسخه داخلی این مسابقه را تولید کردند. معروف‌ترین و محبوب‌ترین موارد نیز به کشورهای آمریکا، سوئد و البته ترکیه مربوط می‌شود که این مورد آخری بسیار طولانی‌تر و پرحاشیه‌تر از کشورهای دیگر بود و نسخه ایرانی نیز تا حدود زیادی به این ورژن از «بازمانده» شبیه است.

در نسخه وطنی برخلاف اکثر برنامه‌های بازمانده که در تابستان و در یک جزیره برگزار می‌شود، شرکت‌کننده‌ها در سرمای سنگین شمال کشور این مسابقه را ضبط کردند و تاکنون قسمت‌های ابتدایی آن با اجرای سیامک انصاری و مهران غفوریان در شبکه خانگی منتشر شده است. البته که اجرای این دو کمدین ارزش افزوده خاصی برای برنامه نداشته و این مسابقه در ابتدای راه نتوانسته مخاطبان زیادی را به سمت خود جذب کند. عدم جذابیت چالش‌ها بیشترین نقدی است که به «بازمانده» وارد شده. یکی از آیتم‌های مسابقه که شرکت‌کنندگان به نمادهای ایرانی سنگ پرتاب می‌کنند هم با واکنش منفی همراه شده است.

رس
مجری: شهاب عباسی
نمونه خارجی: Roast
حال و هوای برنامه: این برنامه یک فرمت کمدی (و در اکثر موارد استندآپ کمدی) دارد که در آن فرد مشهوری (بازیگر، کمدین، فوتبالیست، موزیسین و…) به عنوان مهمان اصلی برنامه معرفی می‌شود و چند کمدین یا چهره مشهور دیگر روی صحنه می‌آیند و با شوخی‌های تند، بی‌رحمانه، شخصی و اغراق‌آمیز او را به چالش می‌کشند، در پایان هم فرد اصلی روی صحنه می‌آید و همه مسائل مطرح شده را جواب می‌دهد. فرمت اصلی «رُست کردن» در دهه چهل در آمریکا شکل گرفت و بعدها به صورت رسمی و با برنامه « Comedy Central Roast» وارد تلویزیون شد و چهره‌های مطرحی مثل دونالد ترامپ (پیش از ریاست جمهوری)، جاستین بیبر، جیمز فرانکو و… جزو مشهورترین افرادی بودند که در این برنامه مورد عنایت کمدین‌ها و دوستانشان قرار گرفتند. بعد از آن هم در کشورهایی مثل آلمان، استرالیا، مکزیک، هند، کانادا و انگلیس نسخه‌هایی از این برنامه تولید و پخش شد.

حالا در کشور ما نیز نسخه‌ای ایرانی از این فرنچایز تولید قسمت اول آن با حضور مسعود فراستی به عنوان مهمان اصلی در یوتویب پخش شد. برنامه «رس» با اجرای شهاب عباسی منتشر شد که در قسمت اول آن فیروز کریمی (سرمربی سابق فوتبال)، محمدتقی فهیم (منتقد) و مجید افشاری (کمدین) برای شوخی با مسعود فراستی انتخاب شدند. این برنامه اما بازخوردهای منفی فراوانی داشت و مهمترین مسئله مدل شوخی‌های مطرح شده در این قسمت بود.

برنامه‌ای با مختصات «Roast» با هدف تحقیر افراد تولید نمی‌شود و مسئله در آنجا شوخی با مرزهای طنز و طنازی است، اما باتوجه اینکه آثاری با این محتوا از نظر فرهنگی با فضای ما فاصله زیادی دارد، بخش‌هایی از آن که در شبکه‌های اجتماعی دست به دست شد، اکثراً بازخوردهایی منفی برای تولیدکنندگان برنامه داشت. در این برنامه خبری از شوخی‌های رندانه و استعاری نبود و همه کاملاً بی‌محابا هرچه که می‌خواستند به زبان می‌اوردند، تا جایی که حتی مثل اکثر برنامه‌ها صدای «بوق» هم روی برخی کلمات منشوری گذاشته نمی‌شود و همه چیز عیان و بی‌پرده مطرح می‌شد.

موضوع دیگری که در این برنامه بسیار توی ذوق می‌زد، صداهای خنده‌ای بود که مشخصا در تدوین به اثر اضافه شده بود و ما پس از هر جمله شهاب عباسی و دیگر شرکت‌کنندگان (با ربط و بی‌ربط) این صداها را می‌شنیدیم که از جایی به بعد بسیار آزاردهنده شده بود.

در کل «رس» را می‌توان نمونه‌ای ناموفق از برنامه‌های کپی شده از آثار خارجی نام برد، اثری که هم به دلیل ساختار اجرایی و هم از نظر محتوایی برای مخاطب ایرانی خیلی محبوب نیست و به احتمال زیاد با اقبال مواجه نمی‌شود.